Afscheid van het wetenschappelijk-technologisch optimisme

Een orkaan die men wel kan voorspellen maar waar men geen antwoord op heeft.

De prijs voor een ruw vat olie die steevast elk vroeger record overspoelt. Tweemaal een teken van onze tijd dat niet onverwacht komt. Of exacter: waarvan we perfect wisten dat het op een bepaald ogenblik zou gebeuren. En toch is de hulpeloosheid in beide gevallen gelijklopend. Waarbij we uiteraard het verschil in ernst erkennen - mensenlevens zijn niet hetzelfde als stijgende energiefacturen. Maar naast de afschuw bij de beelden uit de Verenigde Staten is er de verbazing over de politieke reactie op de stijgende olieprijs.

Over de vaas hoeven we het niet te hebben, die staat ondertussen op de kast van Onkelinx. Maar wel over het ontbreken van elk op voorhand uitgetekend plan om de stijgende energieprijs doordacht het hoofd te bieden. Op het eerste gezicht hebben de orkaan Katrina en de reeds ervoor piekende olieprijs niets met elkaar te maken. Als we ons beperken tot de feiten van de dag zit daar een grond van waarheid in. De orkaan Katrina is een natuurfenomeen dat vroeger ook voorkwam.

Met of zonder broeikaseffect zullen er in de toekomst nog orkanen opduiken met dodelijke kracht. En de olieprijs is al langere tijd aan het stijgen door de stijgende vraag in combinatie met onzekere toevoer uit bepaalde landen. En toch duiden beide gebeurtenissen op het einde van een tijdperk, wat we weigeren te aanvaarden. Sterker nog, naarmate het einde duidelijker zichtbaar wordt, nemen de ontkenningsverschijnselen toe. Hét kenmerk van onze moderne samenleving is dan ook het ontkennen van grenzen. ’Grenzen aan de groei’ heette het Rapport van de Club van Rome ten tijde van de vorige oliecrisis. En nog steeds is ons enige antwoord voor toekomstige ontwikkeling ’meer groei’. En dus meer transport, meer energieverbruik, meer vervuiling.

Vooruitgangsgeloof

Maar de grenzen worden nu pijnlijk duidelijk. De Verenigde Staten blijken niet in staat het hoofd te bieden aan een orkaan. Een stad onder de zeespiegel loopt volledig onder water. Hoewel de kritiek op het Amerikaanse neoliberale beleid terecht is, blijft elke zelfgenoegzaamheid ongepast. Wil iemand zich de vraag stellen of de lage landen voorbereid zijn op een drastische stijging van de zeespiegel?

Want wat betreft het broeikaseffect en zijn gevolgen (meer drastische weersomstandigheden zoals hete zomers en supernatte winters) is het precies zoals met de orkaan Katrina. Men weet dat het er aan zal komen, rapport na rapport levert extra bewijsmateriaal en wijst op de noodzakelijke maatregelen die steevast niet genomen worden. Dertig jaar geleden zorgde de dreiging van smeltende gletsjers voor de groei van het milieubewustzijn en -beleid. Nu zien we de gletsjers live afsmelten op televisie en het beweegt ons tot niets.

Met onze verhouding tot olie is het net hetzelfde. Al meer dan honderd jaar zijn we bezig de hele industriële samenleving uit te bouwen op basis van fossiele brandstoffen. Want aardolie (of gas) is niet alleen een energiebron, het is evenzeer grondstof van tal van materialen. Niet alleen het asfalt waarover we rijden maar de hele (petro-)chemische industrie vertrekt ervan. En iedereen met gezond verstand weet dat er binnenkort olie te weinig zal zijn (en binnen twee generaties misschien wel helemaal geen meer). Want de vlot ontginbare voorraden zijn beperkt en de economische motor van China is nu echt op gang getrokken.

In feite is het vooruitgangsgeloof nog springlevend. Wat zich volgens Etienne Vermeersch vertaalt in een wetenschappelijk-technologisch optimisme. Dat betekent dat we ervan uitgaan dat wetenschappelijk vernuft en technisch kunnen alle problemen steeds zal oplossen. Of anders gesteld: dat er geen nood is aan het wijzigen van onze levenswijze. Een voorbeeld? Is het toeval dat er ineens weer miljarden worden geïnvesteerd in onderzoek naar kernfusie? Waarom willen we in kernfusie investeren en geloven? Omdat het ons belooft dat we ons geen zorgen moeten maken, laat staan iets moeten wijzigen aan onze manier van produceren en consumeren!

Consuminderen

Wie het verhaal van kernfusie kent, weet beter. Zo’n 35 jaar geleden werd gesteld dat kernfusie binnen een halve eeuw operationeel zou zijn. De halve eeuw wachttijd is gebleven, dus spreken we nu over 2055 als alles goed gaat. Maar wie kan geloven dat de wereld nog vijf decennia kan wachten om doortastende maatregelen te nemen? Blijkbaar zowel de regering als de bevolking. Beide verschuilen zich achter voorstellen die de illusie versterken dat alles kan blijven zoals het is.

Of het nu de vervanging is van diesel door biodiesel (geproduceerd in een landbouwsysteem dat steunt op fossiele brandstoffen) of het voorstel om de alsmaar langer wordende rij vrachtwagens maar tachtig kilometer per uur te laten rijden, de ministers grossieren in non-voorstellen. En de bevolking aanvaardt de aansporing tot consumanderen in plaats van consuminderen, zolang hun vrijheid tot het verwerven van energievreters maar niet ter discussie wordt gesteld (van 4x4’s over zwembaden tot airco’s). Ondertussen vergeten we dat we met zes miljard mensen op deze planeet zijn, van wie minstens een derde leeft in onaanvaardbare levensomstandigheden. En voor het einde van deze eeuw zijn we met zo’n drie miljard extra mensen. Wil er iemand die realiteit weer onder ogen zien bij het uitstippelen van een toekomstbeleid? Waarbij de strijd tegen dualisering en uitsluiting centraal staat. Want Katrina heeft ook de stuitende gevolgen van een neoliberaal beleid blootgelegd. Waarbij een omgekeerd Mattheüseffect wordt gerealiseerd: zij die weinig hebben, wordt alles afgepakt. Het is de hoogste tijd dat we definitief afscheid nemen van het wetenschappelijk-technologisch optimisme. Het gaat er dan in de eerste plaats niet om op welke technologie we mikken als zaligmakend - of het nu kernfusie is of windenergie (hoewel uiteraard de tweede te verkiezen valt). Welke technologie ook, ze zal ons niet redden als we blijvend het taboe van de vraag naar energie intact laten.

Denk aan de transportsector.

Met de eengemaakte Europese markt blijft het marktverkeer maar stijgen. Moeten we echt wachten tot vrachtwagens files vormen van Engeland tot Hongarije en van Finland tot Portugal, met Vlaanderen als kruispunt? En welke zuinige vrachtwagenmotor we ook ontwikkelen, ten gronde oplossingen bieden zal hij niet. De zeepbel is nu aan het uiteenspatten. Het tijdperk waarbij we lekker gezellig in de geïndustrialiseerde wereld samen zaten, terwijl alle grote problemen wazig en ver weg blijken te zijn, is voorbij. En misschien was dit streven naar gezelligheid wel de spiegel van onze toekomstloze onverschilligheid. Waarbij in onze spektakelmaatschappij de dodelijke waan van de dag het steevast won op de ware nood van de tijd. Die nood is niet meer of minder dan een cultuuromslag, waarbij we vanuit mondiale solidariteit bereid zijn ons individueel en collectief handelen echt bij te sturen. Het stijgende succes van marketing en populisme in een tijdperk van ongebreideld individualisme heeft ook de groenen recentelijk verplicht hun naam te wijzigen. De pijnlijke paradox is nu dat er meer dan ooit nood is aan anders gaan leven. Een onpopulaire boodschap? Absoluut! Maar zoals Serge Latouche het stelt, liggen toch alle kansen open omdat we ertoe aangespoord worden door de waardevolle schok van de noodzaak.

Dirk Holemans is voormalig politiek leider en Vlaams Volksvertegenwoordiger van Groen!. Hij is nu zakelijk leider bij het Gentse theatergezelschap Victoria Deluxe.