Basisdemocratie en de nieuwe Franse revolutie

Kan NEEN zeggen bij een referendum een revolutie genoemd worden? Niet meteen, maar het kan er wel van komen. Vergeten wij niet dat het NON ingaat tegen zowat het hele Franse en Europese establishment. Zo is het de eerste keer in Frankrijk ook begonnen, met een eenvoudig NON tegen koning Lodewijk XVI. Maar we beginnen nog een beetje verder terug in de geschiedenis, met name in onze streken.

De Nederlanden -ook België dus- onder Willem van Oranje waren de eersten om het heilige gezag van de Europese elite van koningen en pausen op te zeggen. Met het plakkaat van verlatinghe in 1581 verklaarden de Staten-Generaal in Brussel de koninklijke macht vervallen ("verlaten"). Het was een merkwaardige revolutie, heel anders dan de Franse revolutie twee eeuwen later. Eens de wanordelijkheden voorbij waren ging de Nederlandse republiek gewoon over tot de orde van de dag onder een gezapig, bijna onopvallend bewind van stadhouders, en soms zelfs zonder stadhouders. Toch beleefden de Verenigde Provinciën gouden tijden.

In Frankrijk scheen zich na de wanordelijkheden rond de Bastille in het jaar 1789 aanvankelijk een soortgelijke revolutie aan te dienen. Ook de Staten-Generaal in Parijs bedankten koning Lodewijk XVI vriendelijk voor de verleende medewerking en namen zijn rol gewoon over. Maar in de jaren die daarop volgden liep het helemaal uit de hand. In plaats van een rustig stadhoudersbestuur kwam er een steeds meer opgewonden, revolutionair bewind. Terwijl de Nederlandse republiek niet eens de ambitie vertoonde om de verloren zuidelijke provincies terug te winnen, kreeg de nieuwe Franse republiek de ambitie de wereld of toch minstens Europa te veroveren.

Revoluties naar Nederlands model hebben wij later nog gezien in Engeland (1689), de Verenigde Staten (1776), India (1947) en Zuid-Afrika (1994). De geëxalteerde Franse revolutiegedachte vinden we later terug in Rusland (1917) en in Duitsland (1933), respectievelijk in een "linkse" en een "rechtse" variant. Nederland was na de Franse vloedgolf van de weeromstuit "antirevolutionair" geworden. De wereld prijst zich dan weer gelukkig dat Nelson Mandela bij het opzeggen van het apartheidsbestuur in Zuid-Afrika niet de ambitie vertoonde om heel Afrika te "bevrijden" in het revolutionaire élan . Misschien kwam dat toch nog door de Hollandse invloed in zijn denken.

De Duitse filosoof Hegel was wel opgewonden als hij de Franse revolutionaire troepen in zijn land zag komen. Hij was, anders dan de nuchtere Hollanders, danig onder de indruk, meer bepaald van de verschijning van een leidersfiguur als Napoleon. Enig absolutisme was Hegel niet vreemd, om het zacht uit te drukken. Over zin en onzin van leidersfiguren wil ik het in dit stuk verder hebben. Heeft een democratie sterke figuren nodig en een ordening die dat mogelijk maakt: democratisch centralisme? Of willen wij eerder een ordening die de rol en de macht van leidersfiguren inperkt: basisdemocratie?

Vooral in de "Hegeliaanse" Frans-Duits-Russische traditie wordt gedacht dat het volk (de natie) een sterke leiding nodig heeft. "Frankrijk, dat ben ik", durfde de Franse president De Gaulle nog zeggen. Over leiderschap schreven Lenin en Hitler opvallend gelijkluidende dingen. Moderne managementopvattingen hebben daar ook wat van. Zij gaan er ook van uit dat een onderneming, een sportploeg, een politieke partij, een regering, noem maar op, krachtige leiding nodig hebben om succesvol te zijn. In de strijd met anderen moet de groep eendrachtig de leiding volgen.

Nu tekent ook de Europese grondwet een pad uit naar een Bonapartisch bestuur. Het is merkwaardig dat het nu net de Fransen zijn die NON zeggen. Dat is het onderzoeken waard.

Om te beginnen wil de grondwet niet alleen het bestuur van de Unie regelen maar zij legt ook het beleid vast dat door dat bestuur uitgevoerd moet worden. Het dikke hoofdstuk III van de grondwet stippelt een beleid uit dat hoofdzakelijk in liberale zin gaat. Zelfs een oprechte liberaal zal toegeven dat het niet netjes is dit in een grondwet in te schrijven. Dan kan je net zo goed de andere partijen buiten de wet stellen: hun programma is toch "ongrondwettelijk". Neem nu het vrije verkeer van personen, diensten, goederen en kapitaal. Dat vrije-marktbeleid was al afgesproken in de oude verdragen, en dat is op dit openblik onmiskenbaar de wens van de 25 lidstaten. Maar nu zou het wel verheven gaan worden tot een grondwettelijke vrijheid. Daar zou alleen nog bij unanimiteit aan kunnen getornd worden, zelfs al halen Kris Merckx met de PVDA in België en Jan Marijnissen met de SP in Nederland een twee-derde-meerderheid. Artikel III-156 in het ontwerp voegt er zelfs een verbod op beperkingen van het kapitaalverkeer met derde landen aan toe. Dan moet elke rechtgeaarde socialist toch gaan steigeren? Maar neen, de "progressieve" elites in Europa krijgen ook hun ding: zij mogen druk verder gaan met het in de kleinste details reguleren van het hele leven, hoe de mensen moeten denken (opiniewetten), hoe de mensen moeten werken (arbeidswetten, vestigingswetten), hoe de mensen moeten wonen (bouwvoorschriften), hoe de mensen hun kinderen moeten opvoeden (onderwijswetten). Europa zal de regeringen daar overal bij helpen, maar het kapitaal reguleren, ho maar, dat moet absoluut wereldwijd zijn gang kunnen gaan. Het geld krijgt een grondwettelijk recht om vrij in en uit de Europese Unie te stromen. Alstublieft.

Misschien overdrijf ik een beetje maar het is toch tekenend dat zelfs de Europese groene partijen daar niets over zeggen.

En dan heb ik nog niet gesproken over het gemeenschappelijk defensiebeleid. In de kwestie Irak heeft Europa zogezegd een belabberd figuur geslagen en dat mag niet meer gebeuren. Europa moet naar buiten toe, en vooral ook militair, één gemeenschappelijk beleid kunnen hebben (artikel I-41). Ja, waarom eigenlijk niet? Maar dan komt het toppunt: de lidstaten moeten daaraan actieve en onvoorwaardelijke steun verlenen , zegt artikel III-294. Lees het nog maar eens, het staat er letterlijk zo. Toen Napoleon twee eeuwen geleden ook een "gemeenschappelijk" buitenlands beleid uitwerkte en een veldtocht naar Rusland begon, verwachtte hij van de nieuw aangesloten landen ook actieve en onvoorwaardelijke steun . Maar dat zagen ze onder andere in Vlaanderen, Brabant en Luxemburg niet zo zitten en onze voorouders hebben daartegen een wanhopige boerenkrijg gevoerd. Laten wij hopen dat onze kinderen niet opnieuw een boerenkrijg zullen moeten voeren tegen de Unie als ze weer zouden opgeroepen worden voor een of andere veldtocht.

Misschien overdrijf ik weer een beetje maar dat van die actieve en onvoorwaardelijke steun aan het gemeenschappelijk militaire beleid staat er toch maar. Eendracht tegen de buitenwereld, weet u wel.

De Fransen zeggen dus NON en een week later (zullen) de Nederlanders (dat) ook (doen). Met deze nieuwe omwenteling moeten wij de Fransen alle ellende die zij de eerste keer over Vlaanderen en Europa uitstortten vergeven.

De Franse politieke elite, de president op kop, stonden te praten voor de vaak en staan nu voor schut. Het voetvolk heeft ze niet gevolgd. Daarmee heeft de basisdemocratie gezegevierd.

Laten wij niet panikeren over de toekomst van Europa. De Europese gedachte zal heus niet in elkaar zakken. Dank zij de Fransen houden de Europeanen een rustig stadhoudersbestuur in Brussel, dat over de verdeling van de centen discussieert en ook over de verpakking van de voedingswaren, maar zonder grote ambities en zonder grote verhalen. Dat is beter zo want met grote (militaire) ambities hebben we in de Europese geschiedenis al té veel slechte ervaringen gehad.

Tot slot wil ik nog even terugkomen op de Europese verdeeldheid in de Irakese kwestie. Achteraf gezien lijkt mij de verdeeldheid, in een meer Amerikaansgezind en een meer terughoudend kamp, nog een goede zaak te zijn. Wat zou er gebeurd zijn als Europa zich in deze kwestie actief en onvoorwaardelijk aan de éne of de andere kant geschaard had? Zou de door Huntington voorspelde clash of civilisations niet erg dichtbij geweest zijn? Europa is veel beter geschikt om een bemiddelende rol te spelen op het wereldtoneel. Met onze vele naties en talen kunnen wij met iedereen meepraten. Daarom moeten we ook niet opnieuw gaan bewapenen, zoals sommigen toch tussen de regels van de Europese "grondwet" menen te lezen. Het is gewoon beter in Europa een breed palet van posities bij de hand te hebben. Zo kunnen wij ook de andere wereldmachten of kandidaat-wereldmachten (Amerika, Rusland, China, India, de islamwereld) uitnodigen hun grote ambities in te tomen. Terwijl wij Amerika toch de wereldwijde ordehandhaving laten verzekeren, kan Europa streven naar een wereldbestuur van stadhouders, zonder Napoleontische ambities, een beetje "basisdemocratie" op wereldschaal dus.

NB. De auteur was in de jaren tachtig "onopvallend" voorzitter van de Vlaamse groene partij Agalev, die ook een basisdemocratisch bestuur in het vaandel voerde. Dat bestuur was ook eerder een stadhouderschap dan een sterke leiding. Het eiste geen eendracht tegenover de buitenwereld. Desondanks boekte Agalev grote successen.

Zie ook http://www.yabasta.be/article.php3?id_article=261