Beeldenstorm

Subcommandant Marcos, de leider van de Mexicaanse Zapatistas, heeft soms goede ideeën. In een recent artikel, Het liberale fascisme (1), vergelijkt hij de wereld met een reuzegroot scherm, met de burger als toeschouwer. ‘De hele wereld en de universele kennis liggen door middel van de televisie of de draagbare computer binnen ieders bereik,’ zo stelt hij vast. Om daar onmiddellijk aan toe te voegen: ‘Ja, maar niet om het even welke wereld, niet om het even welke kennis.’

Men zou de huidige wereld kunnen voorstellen als een TV-scherm; Marcos opteert evenwel voor een filmscherm - niet enkel omdat hij van film houdt, zo zegt hij, maar omdat voor onze ogen een oude film afgedraaid wordt.

Je hebt geen afstandsbediening, je kunt niet naar een ander kanaal zappen, je bent verplicht dat ene scherm, die ene wereld te blijven bekijken. (Het lijkt wel op Malcolm McDonald in Clockwork Orange als hij, bij wijze van afkicktherapie, met wijdopengesperde ogen aan een bioscoopzetel vastgebonden is en niet anders kan dan de gruwel van het scherm te aanschouwen.) Het is een situatie die onvrede oproept, zegt Marcos. ‘Wie controleert het scherm? Wie bepaalt vanuit de verte het programma?’

Het doet mij onwillekeurig terugdenken aan de Kosovo-oorlog, een jaar geleden, toen we overspoeld werden met beelden van vluchtende Kosovaren, en we ons afvroegen: Waar komt al dat leed vandaan? Hoe is het zo ver kunnen komen? Wat kunnen wij daaraan doen?

Ondanks die massa beelden was het ons niet duidelijk voor wie of wat die massa eigenlijk wegvluchtte: voor ethnische zuiveringen of... voor de bombardementen? Voor Milosevic of voor de NATO? Het hoe en het waarom van het conflict bleef volledig in het duister. De frustratie werd gekanaliseerd in een groots opgezette... TV-show, waarin de kijkers massaal opgeroepen werden hun beurs te openen. Kortom: passiviteit triomfeert.

‘We leven in een “visueel tijdperk”’, zegt Marcos. En blijkbaar is dat in de brousse van Chiapas niet anders dan hier, in Shanghaï niet anders dan in Alaska. ‘We krijgen de informatie voorgeschoteld in alle directheid. Indien het reëel is wat men ons toont, dan wil dit zeggen dat het waar is wat wij zien. Er is geen plaats voor kritische reflectie; er is hooguit enige ruimte voor de commentators die de lectuur van het beeld “vervolledigen”. Het visuele wordt niet gemaakt om gezien te worden, maar om u iets te leren “kennen”. De wereld is een pure multimediavoorstelling geworden, die gekend kan worden in de mate dat zij aanschouwd wordt. Zien, dat is begrijpen.’

De centrale rol van de televisie in de berichtgeving leidt momenteel naar de vaststelling van een paradox: de vloed aan realistische beelden is niet in staat om ons de realiteit bij te brengen. Sommigen menen dat de onophoudelijke stroom van beelden de communicatie en reflectie onderbreekt en verhindert; dat de TV-kijker zijn analytisch vermogen verliest; dat als er geen afstand is tussen het reële en de afbeelding, er geen oordeel mogelijk is, dus geen behoefte meer aan politiek. (2)

Subcommandant Marcos wil onze aandacht vestigen op een recent verschijnsel: sedert de val van de muur van Berlijn heeft heel het politieke spectrum van Europa zich naar het centrum verplaatst. Dat is duidelijk voor de traditionele linkerzijde, maar dat is ook het geval met de partijen van extreem-rechts. Die partijen doen de grootst mogelijke inspanningen om zich een nieuw imago aan te meten, en nemen openlijk afstand van hun gewelddadig en autoritair verleden. En zij hebben de neoliberale ideologie omarmt. Door in hun verkiezingscampagnes het thema van de veiligheid en het ‘gevaar’ van de immigratie te bespelen. ‘Waren de voorstellen van de sociaal-democratie zoveel anders?’ vraagt Marcos zich af. Om ons te waarschuwen: ‘Achter al die poses schuilt het fascisme, net zoals het verscholen gaat achter een linkerzijde die zich niet tegen het neoliberalisme keert.’

‘Ik overdrijf misschien,’ zegt Marcos, ‘maar ik vermoed dat die vloed van grijze beelden op het scherm bedoeld zijn om onze herinnering uit te wissen, om het troebel en vergeetachtig te maken. Alles wordt erom gedaan om ons brood en zout te geven... en een plaats aan de rechterkant van de Prins. Waarbij het er niet toe doet of zijn hemd grijs is, of dat hij aan zijn borst een slangenei koestert.’

Het roept bij Marcos de herinnering op aan een oude film van Ingmar Bergman, Het slangenei, waarin deze de groei van het nazisme toont. ‘En wat doen wij?’ zo werpt Marcos op. ‘Blijven wij zitten en wachten wij tot het einde van de film? Ja? Nee? Een ogenblikje! Bekijk de andere toeschouwers! Velen zijn al opgestaan en vormen groepen! Er breekt tumult uit! Er zijn er die iets naar het scherm werpen en hard fluiten! En kijk die daar! In plaats van naar het scherm te lopen, lopen zij naar achter! Zij zoeken de filmoperateur! Er wordt gezegd dat zij hem gevonden hebben, want ze wijzen met de vinger naar een hoek, gids boven. Wie zijn die mensen en met welk recht verstoren zij de voorstelling? Eén van hen steekt een bord de hoogte in: “Wij, de burgers, nemen het woord en het initiatief. Met dezelfde energie en dezelfde kracht waarmee wij onze rechten opeisen, eisen wij ook het recht van onze rechten.” (3) Het recht van onze rechten? Kan iemand ons dat uitleggen? Stilte! Iemand neemt het woord...’

De macht van het beeld wordt bekampt, met als enig hulpmiddel het woord. Met woorden tegen beelden... Als kleine muggeprikjes op de neus van de grote reus Gulliver... Maar let op: de zwerm groeit aan!

Het is op deze manier dat wij Mosquito zien.

J.L.