Chiapas, een maand voor de verkiezingen.

Om de huidige situatie in Chiapas uit te leggen is het belangrijk eerst te kijken naar wat er op dit moment in Mexico gebeurt, om daarna dieper in te gaan op de deelstaat Chiapas. Een belangrijke factor die nu speelt in heel Mexico, zijn de verkiezingen. Op 2 juli vinden er federale verkiezingen plaats (voor president, senaat en volksvertegenwoordigers), en op 20 augustus gouverneursverkiezingen voor Chiapas (de data voor gouverneursverkiezingen kunnen verschillen per deelstaat). Op federaal vlak is er grote ontevredenheid en ontgoocheling over het beleid van president Fox en zijn partij PAN (Plan de Acción Nacional). Ontgoocheling omdat veel mensen hadden gehoopt op een verandering in 70 jaar durende alleenheerschappij van de PRI [1]. Fox was in 2000 dan ook de eerste niet-PRI president sinds 1929. In plaats van verandering in de politiek echter, zijn de corruptie, mensenrechtenschendingen, militarisatie van de maatschappij en de invloed die de drugsmafia (de narco) heeft op alle niveau’s, alleen maar toegenomen. De strijd om het presidentschap gaat nu tussen 3 grote kanshebbers, Andrés Manuel López Obrador voor de PRD [2](onderdeel van de Alianza por el Bien de Todos [3]), Roberto Madrazo voor de PRI (onderdeel van Alianza por Mexico [4]), en Filipe Calderón voor de PAN [5] (die als partij alleen campagne voert). Officieel zijn er nog twee kandidaten die meedoen, Roberto Campa voor PANAL (Partido Nueva Alianza) en Patricia Mercado voor de Partido Alternativa Socialdemócrata y Campesina, maar geen van beide maken enige kans om ook echt president te worden. Lopez Obrador, de kandidaat voor de PRD die door velen als de kans wordt gezien op beterschap voor Mexico, heeft sinds de start van de campagnes op kop gestaan in de peilingen. Calderon, gesteund door extreem-rechtse groeperingen binnen de PAN, staat het dichtste bij Lopez Obrador en heeft in de laatste weken felle winst geboekt waardoor zij nu zo goed als gelijk staan [6]. Madrazo, die behoort tot de meeste corrupte groep binnen de PRI en van wie geweten is dat hij banden heeft met de narco, staat sinds het begin op drie. Deze volledige, en misschien lange, lijst geef ik om aan te tonen hoe de verkiezingen tot nu toe verlopen en wat de toekomstperspectieven zijn. Ik geef dit ook om aan te tonen hoe de macht in Mexico verdeeld is. De PRI blijft het belangrijkste machtsbastion van Mexico, met invloed in alle sectoren, wie de verkiezingen ook wint. Bovendien zijn door de populariteit van Obrador veel PRI-leden en mandatarissen overgestapt naar de PRD om zich te verzekeren van een politieke functie [7]. Daarnaast zijn de belangrijkste partijen, behalve de PAN, gesticht door ex-PRI leden en lopen mensen voortdurend over van de ene in de andere partij om postjes te kunnen behouden. Het partij-politieke landschap in Mexico is volledig verweven en het is dan ook zo goed als onmogelijk om een onderscheid te maken tussen de partijen als het gaat om de gevoerde politiek. Iets wat in Chiapas zeker te zien is. Chiapas heeft een PRD gouverneur, Pablo Salazar Mendiguchia (ex-PRI), die zich openlijk keert tegen de nationale PRD en Lopez Obrador. Pablo Salazar heeft tijdens zijn ambtstermijn een repressief en corrupt beleid gevoerd en wil koste wat het kost zijn macht behouden na de volgende verkiezingen. Hij probeert, en slaagt daar tot nu gedeeltelijk in, om bij alle partijen een aan hem loyale kandidaat geselecteerd te krijgen. Tot nu toe is dit gelukt met de PRD kandidaat Rubén Velásquez, secretario de gobierno onder zijn bewind, en Juan Sabines voor de PRI, zoon van een ex-PRI gouverneur. De PAN wacht, door interne strubbelingen tot het allerlaatste moment om zijn kandidaat bekend te maken. In Chiapas is het dan ook zo goed als zeker dat de verkiezingen geen enkele verandering of beterschap zullen brengen en dat de gevoerde politiek gewoon verder gezet zal worden.

Tot zover het aspect van de verkiezingen. Andere belangrijke factor die nu sinds 8 maanden speelt is de orkaan Stan. Deze heeft in oktober 2005 grondig huis gehouden heeft in de kustregio van Chiapas. Duizenden mensen werden dakloos en veel akkers werden verwoest, terwijl de landbouw voor velen de enige inkomstenbron is. De regering heeft, in tegenstelling tot in Cancun [8], zo goed als geen hulp geboden aan de slachtoffers. Bruggen en wegen blijven onbruikbaar, dijken werden niet hersteld en er kwamen zo goed als geen economische hulpprogramma’s. Op 15 mei is het orkaanseizoen opnieuw officieel begonnen en de eerste regens hebben al overlast veroorzaakt. Drie noodbruggen zijn al opnieuw gevallen en de meest kwetsbare rivieren zijn al over hun oevers getreden, waardoor in de laatste weken al 3 dorpen onbereikbaar werden voor de buitenwereld. Het kleine beetje herstel dat de slachtoffers al hadden is opnieuw weggevaagd, terwijl de zwaarste regens en de echte orkanen nog moeten komen [9]. De politiek heeft geen interesse in dit gebied, waar vooral arme boeren leven, en heeft gedurende 8 maanden met mondjesmaat hulp geboden, nauwelijks beantwoordend aan de vele oproepen, blokkades en protesten die vooral de laatste maand meer en meer in de kranten verschenen.

Voor de Zapatistas geldt sinds 4 mei een Alerta Roja, wat betekent dat de Zapatistas in staat van paraatheid zijn, en dat alle zapatistadorpen gesloten zijn voor de buitenwereld. Ook de belangrijkste caracoles zijn grotendeels verlaten en gesloten, bij Oventic is bijvoorbeeld enkel een bordje Cerrada por Alerta Roja te zien. De Zapatistas verklaarden zich in Alerta Roja nadat ze zich solidair verklaarden met de slachtoffers van de gebeurtenissen in Atenco, waar op 3 mei een politieoperatie met militaire taktieken de stad “heroverde”. Nadat enkele bloemenverkopers van straat waren geplukt door de politie kwam het FPDT (Frente de Pueblos en Defensa de la Tierra) hen te hulp en bezette met 200 mannen en vrouwen het centrum. De volgende ochtend kwamen 3000 politieagenten van federale en statale politie, waaronder enkele “special forces” van de politie, hen met traangas en knuppels verdrijven uit het centrum. Dit was een extreem geweldige actie, waarbij een 14 jarige jongen doodgeschoten werd door de politie, veel zwaargewonden vielen en meer dan 100 mensen opgepakt werden. Bovendien werden 32 vrouwen mishandeld en verkracht tijdens de rit van Atenco naar de gevangenis. Zelfs dit was een geplande actie, in La Jornada [10] stond te lezen dat de politie condooms bij zich had met het oog op deze terreurtechniek, geleend van het conflict in de Balkan. Bovendien werd dit alles in de media verdraaid met een retoriek van “orde en rust”, en “Atenco bevrijden van deze opstandelingen”. Beelden werden zo geselecteerd dat het politiegeweld tot een minimum werd beperkt. Na een eerdere confrontatie hadden de boeren enkele agenten gegijzeld, en deze beelden werden gedurende de dagen erna volop getoond. De dag nadien werden in het hele land acties georganiseerd, informatiestands opgericht en subcomandante Marcos, die in Mexico-Stad was voor La Otra Campaña, riep op tot nationale steun voor de politieke gevangenen. Hier verklaarde hij ook dat de Zapatistas solidair zijn met Atenco en vanaf dat moment werd ook het Alerta Roja afgekondigd. Marcos heeft verkondigd in Mexico-Stad te blijven tot de politieke gevangenen vrijgelaten worden, iets wat heel waarschijnlijk niet zal gebeuren. Hiermee brengt hij de politiek in een lastig parket, aangezien hij een belangrijke stoorzender kan zijn voor de verkiezingscampagnes, zo niet de verkiezingen zelf [11]. Wat ik in een workshop over de huidige situatie in Chiapas hoorde was dat de politiek Marcos zo snel mogelijk weg wil, wat kan gebeuren op verschillende manieren. Of er moet iets ernstigs gebeuren in Chiapas wat hem doet terugkeren, of hij wordt gearresteerd [12]. De meest waarschijnlijke optie is de eerste aangezien de tweede zware gevolgen en onvoorspelbare gebeurtenissen kan opleveren. Een belangrijke tendens echter, die door politieke analysten gesignaleerd wordt, is dat er ook bij niet extreem-rechts stemmen opgaan om Marcos op te pakken.

De laatste actor die voor spanningen zorgt in Chiapas zijn de paramilitaire groepen [13]. De laatste tijd is het echter rustig rond deze groepen. Er wordt gezegd dat zij verdeeld zouden zijn over welke partijen ze willen steunen voor de verkiezingen. Wat belangrijk is op dit moment rond deze groepen, is dat zij actief zouden kunnen worden na de verkiezingen. Als Lopez Obrador de verkiezingen niet wint met een duidelijke zege (minder dan 5%), zal de PRI er alles aan doen om de verkiezingen niet-legitiem te verklaren, en dit kan gepaard gaan met een opflakkering van geweld in Chiapas om de steun voor Lopez Obrador in de kiem te smoren. Hetzelfde geldt voor de omgekeerde situatie, als de PAN [14] wint is de kans groot dat de aanhangers van de PRD acties gaan voeren en beweren dat de verkiezingen niet eerlijk verlopen zijn, wat weer voor hogere spanningen zou zorgen.

Verder zijn er de laatste maanden meer en meer protesten te zien tegen de regering om verschillende redenen, het grootste deel echter om het uitblijven van hulp voor de Stan-regio. Zo werd op enkele plaatsen het gemeentehuis bezet. In Bochil duurde deze bezetting meer dan een maand, waarna ze, enkele dagen na Atenco, in dezelfde militaire stijl werd uiteengeslagen door de politie [15]. Op andere plaatsen werden protesten genegeerd of onmiddellijk ontruimd door de politie. De constante weigering van de overheid om naar de protesten te luisteren en de voortdurende slechte levensomstandigheden zorgen ervoor dat de spanning in heel Chiapas toeneemt. Ik heb meerdere malen van enkele ervaren mensen gehoord dat de spanning op dit moment zo groot is dat er iets moet gebeuren. Het feit dat het nu niet gebeurt wil alleen maar zeggen dat als het gebeurt, het alleen maar heviger en onvoorspelbaarder zal zijn.

Mijn analyse van de huidige situatie in Chiapas is niet erg rooskleurig, maar het is zoals ik het hier hoor, zie en lees in de kranten. De verkiezingen spelen op dit moment zo’n belangrijke rol in de regio en zorgen voor verhoogde spanningen naast de spanningen die er sowieso al zijn in dit gebied. Alles hangt af van wat er op 2 juli gebeurt, zowel op nationaal als op regionaal gebied kan er veel of helemaal niets gebeuren. Het is spannend, en veel mensen zijn ongerust, maar op dit moment kan niemand iets anders doen dan afwachten wat komen zal.

Bronnen: Informe trimestral enero-marzo 2006 (Proyecto de Observacion y Vigilancia de los Derechos Politicos y Civiles de los Pueblos en Chiapas 2006) Verschillende artikelen uit de kranten La Jornada (http://www.lajornada.unam.mx) en el Cuarto Poder (http://cuarto-poder.com.mx) Workshop van het FRAYBA (Centro de Derechos Humanos Fray Bartolomé de las Casas) over de situatie in Chiapas en Mexico als voorbereiding voor internationale waarnemers. Verschillende gesprekken met Miguel van de organisatie Maderas del Pueblo del Sureste, man met 15 jaar ervaring in de regio.