De aardschokken van onze onhoudbare wereld

De Amerikaanse represailles worden weliswaar, zoals tijdens de Golfoorlog, punctueel en precies genoemd, maar zullen misschien toch — zoals toen — duizenden onschuldigen treffen. Het kan ook indirect, door een vluchtelingengolf met de daarbij horende ellende en sterfte, en meer algemeen door een verdere destabilisering van deze al door armoede en geweld getroffen regio. De verbittering in de moslimwereld over het Amerikaanse beleid zal alleen maar worden versterkt en de solidariteit tussen gematigde moslims en extremisten zal vergroten — wat al blijkt uit de eerste reacties. Is dat niet wat Osama bin Laden en de zijnen willen?

De oorlogslogica inroepen, is een manier om de vraag naar het waarom van de aanslagen te ontwijken. De terroristische gruweldaden van islam-fundamentalisten zijn hoe dan ook een reactie op de cynische Midden-Oostenpolitiek van de VS. Dat is een beleid dat — zoals Noam Chomsky terecht vermeldt in een recent radio-interview — al vele duizenden slachtoffers heeft gemaakt en bevolkingen arm en verbitterd heeft achtergelaten.

Bin Ladens videotoespraak die kort na de eerste bombardementen op 7 oktober de wereld werd ingestuurd, moet goed beluisterd worden. Zijn statement getuigt niet alleen van puur religieus fanatisme. Er is ook legitiem protest tegen de westerse — en dus vooral Amerikaanse — politiek in het Midden-Oosten: de onvoorwaardelijke steun aan Israël, de Golfoorlog en de moordende nasleep ervan, het embargo dat alleen de burgerbevolking heeft getroffen (massale kindersterfte), de steun aan het fundamentalistische regime in Saudi-Arabië (met de Amerikaanse militaire bases daar als doorn in het oog).

We moeten dus nadenken over de betekenis van het terrorisme. Het is alleen te begrijpen vanuit een geopolitiek perspectief, als een fenomeen dat samenhangt met globalisering, zoals ecologische vraagstukken en demografieconferenties. De vergelijking die in het verleden al werd gemaakt tussen terreuraanslagen en natuurrampen vanwege hun totaal onzinnige destructiviteit, kunnen we nu ook extrapoleren als hypothese: terreuraanslagen zullen recht evenredig toenemen met de bevolkingsaangroei of de milieurampen.

De bevolkingsexplosie — in 2050 zijn we volgens VN-prognoses met 9,4 miljard wereldbewoners — zet een kettingreactie in werking: toename van de armoede (Afghanistan is maar één voorbeeld van onvoorstelbare armoede), intensievere migraties, dualisering van de maatschappij en regressief, suïcidaal verzet tegen de wereldorde. Dit alles gewoon omdat het overgrote deel van de 3,5 miljard extra mensen in zijn bestaan bedreigd zal zijn, want geboren op de verkeerde plek.

De socio-economische dualisering van de maatschappij stevent af op een almaar sterkere scheiding tussen ingezetenen en buitenstaanders. Het gevolg daarvan is dat de binnenstaanders zich terugtrekken in de beschermde privé-sfeer. ,,Security’’ is het sleutelwoord. Daartegenover staat extreem en willekeurig geweld van hen die uitgesloten zijn: fundamentalisme en terrorisme als een soort radeloos, nietsontziend protest tegen de moderne wereld. Dit leidt tot de verdere desintegratie van de nu al verschrikkelijke regimes in het Midden-Oosten en tot een verslechtering van de toestand van de bevolkingen in wier naam de gewelddaden zijn gepleegd.

De televisie die bijgedragen heeft aan de privatisering van de wereld en de desintegratie van het sociale, is nu de spiegel bij uitstek van de destructieve uitbarstingen van de uitgeslotenen. Terrorisme is wezenlijk gericht op mediatisering. De aanslag was als het ware gemaakt voor televisie, opgebouwd met het oog op maximale impact via de media. De timing van de tweede inslag op de Twin Towers is alleen maar het meest in het oog springende voorbeeld daarvan.

Dergelijk spectaculair terrorisme zal de security-privatisering van het dagelijks leven achter onze schermen alleen versterken, wat op zijn beurt terrorisme door buitenstaanders zal aanwakkeren. Want niet alleen Irak of Afghanistan zijn gedesintegreerde samenlevingen. Ook Amerika is een samenleving in desintegratie, zoals ook Europa een samenleving is waar het sociale sterk onder druk staat. Het islam-fundamentalisme is maar een van de gezichten van de uitsluitings- en ondermijningspolitiek die het Westen — met name de VS — al decennia tegen het Midden-Oosten voert. Zo zijn ook christelijk fundamentalisme, irrationeel geweld en extremisme in Amerika symptomen van de desintegratie binnen die samenleving. En zo is ons Vlaams Blok natuurlijk ook een symptoom daarvan. Trouwens, de Oklahoma Bombing van Timothy McVeigh en de zijnen (de militia’s en patriots in Amerika) die nu in de media angstvallig wordt doodgezwegen als het gaat om terroristen en landen die hen herbergen, toont dat het niet gaat om een probleem van het Westen tegen de islam. Het terrorisme zit overal, ook in de Amerikaanse samenleving.

Op microniveau zijn irrationeel geweld, hooliganisme, vandalisme, serial killings en random shootings analoge symptomen. De maatschappij met haar logica van groei, versnelling en expansie is in een oncontroleerbare fase terechtgekomen. Het terrorisme is, net als de milieurampen, een symptoom daarvan.

Bovendien is er ook nog de duivelse harmonie tussen het Imperium en de rebellen, tussen het terrorisme en de machthebbers. Om de zoveel jaar produceert Amerika een collectieve vijand: Kadhafi, Noriega, Saddam Hoessein, Osama bin Laden. Het zijn telkens personificaties van het kwaad zonder meer (wat wil zeggen dat men de waarom-vraag niet moet stellen). Meestal met snor of baard — zoals een student opmerkte — lenen ze er zich perfect toe om tot ongekende proporties te worden gediaboliseerd. Dit soort figuren is telkens weer voer voor spin doctors.

George Bush, die toch maar met de hakken over de sloot president werd, en zijn administratie weten ook wel dat de aanslagen van 11 september een godsgeschenk zijn voor zijn legitimiteit en populariteit (94 procent van de Amerikanen zou achter de aanvallen staan). Bush verwerft nu het krediet waarmee hij zijn beleid nog jaren kan legitimeren, ook als het Amerikaanse offers vraagt wat betreft burgerrechten, en zelfs economische offers. Het Amerikaanse nationale gevoel, bijna een staatsreligiositeit (samengevat in ,,God bless America’’), staat weer helemaal op het voorplan. Dergelijke politieke effecten van terrorisme zijn onloochenbaar en daarom zal terrorisme niet snel verdwijnen. Het machtscentrum en het terrorisme vanuit de periferie zijn helaas elkaars objectieve bondgenoten.

Een ernstiger aanpak van het terrorisme kan er alleen in bestaan de desintegratie van de maatschappij hier (als dualisering) en elders (als socio-economische uitzichtloosheid) tegen te gaan. Alleen zo kan men de voedingsbodem van het fundamentalisme wegnemen. Het is al dikwijls gezegd dezer dagen, maar het blijft in de schaduw van de oorlogsretoriek. Toch is het besef dat het niet gaat om freedom en liberty, maar om prudence en equity cruciaal.

Wat kan men doen met dit besef? Veel. Politici, bijvoorbeeld, die de WTC-aanslagen menen te moeten aangrijpen om artikel 5 voor het eerst in de Navo-geschiedenis in te roepen en in werking te stellen, hebben geen besef. Een besef van complexiteit en urgentie is noodzakelijk om de oorlogsretoriek te ontzenuwen: een besef van de complexiteit van de samenhang tussen de Amerikaanse buitenlandse politiek en terrorisme, tussen onrechtvaardige globalisering en terrorisme, tussen terrorisme en media, en tussen bevolkingsexplosie, migratie, sociale desintegratie en terrorisme, tussen het politieke machtscentrum en de terreur vanuit de periferie. Dit besef is van levensbelang, niet alleen voor specialisten of politici, ook voor de publieke opinie, voor de mensheid in haar geheel.

Terrorisme is alleen maar te begrijpen als men de aanslagen opvat als seismische schokken die van diep uit onze onrechtvaardige, bedreigde, onhoudbare wereld komen. De oorlogslogica die dit besef moet verdringen, is daarom even gevaarlijk als de waanzin van de zelfmoordcommando’s. De dansende Palestijnse jongeren na de aanslagen en de juichende Amerikaanse reddingswerkers na de aanvallen spiegelen elkaar perfect. Voor beide partijen was het een moment van legitieme wraak. Gandhi had gelijk: ,,An eye for an eye makes the whole world blind’’.

(De auteur is cultuurfilosoof.)