‘De bendes van de voorsteden belichamen het sociale gevaar.’

 Hoe verklaart u dat, nà de dood van twee jonge motorijders bij een botsing met een politiewagen, een zo hoog geweldniveau gedurende twee nachten in Villiers-le-Bel mogelijk was?

 Er werd reeds met hagel geschoten in 2005 in Clichy-sous-Bois en in Grigny, maar het is duidelijk dat de hevigheid van de gewelddadigheden in Villiers-le-Bel de politieagenten psychologisch getekend heeft. Men kan zich twee soorten vragen stellen. Ofwel interesseert men zich voor de - onbekende - daders van de geweerschoten en focaliseert men zich op hun profiel: dit is interessant maar onvoldoende. Ofwel stelt men zich vragen over het verband tussen de hevigheid van het geweld en het onophoudelijk gevoel van impasse.

Afgezien van het ludieke aspect en van enkele criminele verschijnselen, gaat er achter de rellen een woede en een verlangen naar verandering schuil. Een verandering van de sociale en economische situatie, een verandering van de zienswijze van de maatschappij en een verandering van bepaalde politiepraktijken. Dit zijn drie geblokkeerde aspecten die - en dan voornamelijk het laatste - de woede kristalliseren. Het immobilisme vergroot de problemen, dit veroorzaakt een verharding van de standpunten, en door het ontbreken van een lokale politieke bemiddeling wordt er niets opgelost.

- Waarom is de Franse maatschappij zo gevoelig voor het verschijnsel van bendes en van de jongeren van de voorsteden?

 De blik van de maatschappij evolueert van de ene periode tot de andere. Naargelang de sociale en politieke context legt men min of meer de nadruk op de ene of de andere vorm van sociaal gevaar. De morele veroordeling van bendes was bijvoorbeeld in het begin van de twintigste eeuw zeer sterk. We vinden in de editorialen van de volkspers zeer geprononceerde standpunten terug over het fenomeen van de ‘Apachen’, die jongerengroepen die samenklitten en de orde verstoorden. De collectieve verontwaardiging was gelijkaardig toen in de jaren 1950 en 1960 het verschijnsel van de nozems opdook.

Tegenwoordig wordt de afkeer uitgedrukt voor de bendes ‘van de voorsteden’ die het beeld van het sociale gevaar, van de nieuwe ‘gevaarlijke klassen’ belichamen. Vermits deze bendes in het dagelijkse leven zichtbaar zijn, bijvoorbeeld in het openbaar vervoer, maar ook bij meer spectaculaire voorvallen, belichamen ze de onveiligheid in de ogen van de media en van de publieke opinie.

- Hebben dergelijke verschijnselen altijd bestaan?

 Historisch gezien hebben de jongerengroepen altijd een motief voor angst gevormd. Om enkel maar het voorbeeld van Frankrijk te nemen kunnen we verwijzen naar de historici van de middeleeuwen die aangetoond hebben dat het fenomeen van de bendes reeds bestond. Er bestonden tegenstellingen tussen groepjes jonge mannen die van dezelfde streek afkomstig waren. En deze bendes werden toen reeds beschuldigd van groepsverkrachtingen, van collectief geweld, van vechtpartijen, van oproer, enz. We kunnen stellen dat er altijd jongerengroeperingen met een conflictueel of transgressief karakter bestaan hebben.

Maar het probleem bestaat erin dat dit maatschappelijk object nooit precies gedefinieerd werd: in het dagelijkse leven, tussen de eenvoudige groep waar men elkaar treft naargelang de affiniteit, tussen buren, zonder het conflict met de omgeving op te zoeken, en de bende die naar het model van bepaalde gangs gevormd wordt, zijn voor de externe observator de grenzen niet duidelijk afgebakend. Bijgevolg spreekt men van bendes zowel bij een groep van jongeren die het ongeluk hebben een capuchon te dragen, als bij een jongerengroep die criminele bedoelingen heeft. De bendes zijn zowel een realiteit als een voorstelling. De realiteit benadert zelden de voorstelling.

- Waarom is de bende ook belangrijk in het dagelijkse leven van een deel van de jongeren van de voorsteden?

 De groepering per affiniteit is natuurlijk niet specifiek voor de voorsteden. Maar de bende vervult belangrijke functies in de wijk. Zij levert een sterke zichtbaarheid en een erkenning voor jongeren die zich in de maatschappij onzichtbaar voelen omwille van een mislukking op school of in het beroepsleven. Zij geeft hen een geschiedenis.

Zij verleent ook een zekere macht aan individuen die de indruk hebben geen macht te bezitten: de passant die schrik heeft, die van voetpad verandert als hij je aan ziet komen,... dat kent je een bestaan toe en verleent je macht. Het is een omkering van de overheersing, een soort wraak op de maatschappij. In feite roept de bende angst op en voedt ze zich met angst. Deze wederzijdse vijandigheid is een factor voor interne solidariteit: in tegenstelling tot wat vele mensen denken hebben de bendes een zeer sterke tendens naar zelfdestructie en naar intern conflict.

Om te overleven, om niet aan interne conflicten ten onder te gaan, heeft dit soort groepjes dus conflicten met de buitenwereld nodig, met de bewoners, met andere bendes, met de politie - die helaas dit spel meespeelt en ook het register van de intimidatie, van het viriele en van het informele bespeelt. Tenslotte mogen we niet vergeten dat de bende een plaats van solidariteit en van vriendschap is. Zij vervult een beschermingsfunctie voor haar leden: in een wereld die door de codes van de straat gedomineerd wordt, waar er dwang op je uitgeoefend wordt, waar een deel van de conflicten via geweld opgelost wordt, is het belangrijk om in geval van een ‘slechte ontmoeting’ over de nodige relaties te beschikken.