Ecologische aflaten

In het nationaal park ‘Mount Elgon’ in Oost Oeganda staat een groot CO2-bos. De (eucalyptus)bomen werden er aangeplant door de Stichting Face, ooit opgericht door de Nederlandse elektriciteitsbedrijven. Om de bomen te planten werden de oorspronkelijke bewoners van hun land gedreven. De arbeiders die de bomen onderhouden krijgen minder dan het minimumloon betaald. Mensen in de buurt van het park worden beschoten, geslagen en hun vee wordt in beslag genomen door de wachters die de CO2-bomen bewaken. Eén van de opdrachtgevers van het bebossingsproject is het Nederlands bedrijf Greenseat, dat ‘groene vliegreizen’ verkoopt, ook in ons land. Dat werkt zo: als je op een vliegtuig stapt kan je de uitstoot van CO2 van die reis compenseren door een kleine toeslag te betalen. Met deze opleg worden dan bebossinsgprojecten gesteund in derde wereld landen.

Parlementsleden van Spirit betoonden zich vorige week erg enthousiast over dit project. Wat ze niet wisten was dat Greenseat nog maar pas in opspraak is gekomen. Internationale milieuorganisaties kloegen in december nog de praktijken aan van Face en Greenseat, samen met plaatselijke NGO’s van Oeganda. Het voorbeeld is dus minstens slecht gekozen. Ook andere projecten die Greenseat steunt, krijgen kritiek. Het Pàramo-project in Ecuador werd door de plaatselijke milieubeweging afgeschoten omdat de massale aanplant van eucalyptusbomen het lokale ecosysteem verwoestte.

Maar er is meer. Zijn er ook geen vragen te stellen bij het afkopen of compenseren van vervuiling? In de late middeleeuwen kon je je zonden afkopen met aflaten. Geestelijken werden verondersteld zonder zonden te leven, ze baden veel en deden veel goede werken, maar hadden weinig geld voor hun kerken. De opkomende burgerij had wel geld maar leefde in zonde. Met de handel in aflaten nam de katholieke kerk de methoden over van het mercantilisme, van de prille marktwerking. Door aflaten konden gegoede burgers berouw en penitentie afkopen voor hun zonden, zodat ze na hun dood minder lang zouden boeten in het Vagevuur. Priesters werden in plaats van zielzorgers “aflaatkramers”, zoals de beruchte Pardoner in de Canterbury Tales van Geoffrey Chaucer. In Nederland bestonden er onder Keizer Karel zelfs dijkaflaten op basis van een pauselijke bul. Als je voldoende geld deponeerde in de aflaatkist kreeg je vergeving van zonden. De opbrengst ging naar het herstel van dijken en zeeweringen. De band was gelegd.

Vandaag worden marktmechanismen opgezet om ecologische zonden af te kopen. Zoals de vermaledijde uitstoot van CO2. Vervuilende bedrijven zijn bereid veel geld te betalen om hun CO2-uitstoot te ‘neutraliseren’ en zich een klimaatvriendelijk imago aan te meten. Daarvoor kunnen ze terecht bij een nieuw type van bedrijven dat zich juist specialiseert in het aanbieden van groene compensatiebewijzen (offsets in het Engels). De moderne aflaatkramers.

Het systeem ontstond in de muziekwereld. De eerste echte offset company, het Engelse Furure Forests stelde zich garant voor de aanplant van bomen. Eén van hun eerste klanten was de groep de Rolling Stones die de vervuiling veroorzaakt door hun wereldtournee in 2003 wilde compenseren. Andere groepen en sterren volgden: Coldplay, Simply Red, Dido, Iron Maiden... Brad Pitt betaalde 10.000 dollar om boete doen voor zijn luxueuze levensstijl in Hollywood. Ook sporters en organisatoren van sportevenementen hebben inmiddels de klimaat-PR ontdekt. Het bekendste voorbeeld van offsetting bij bedrijven is de samenwerking tussen British Airways en het offset-bedrijf Climate Care. Voor het eerst werden groene vlietuigzetels verkocht. Maar er kwam ook kritiek: want British Airways breidde haar aantal vliegbewegingen intussen fors uit. En in feite was de groene toeslag die milieubewuste reizigers vrijwillig konden betalen een handige truc om de vraag naar milieutaksen op de firma zelf af te wentelen op de consument.

De echte doorbraak van de eco branding kwam er met de groots opgezette restyling campagne van British Petroleum (BP) dat haar naam opschoonde tot Beyond Petroleum. BP werd daardoor de kampioen in het “groenwassen”. Aan de eigenlijke bedrijfsactiviteiten veranderde weinig, men bleef olie oppompen en verdelen, men bleef vervuilen, maar via een handige groene marketing strategie gaf men toch de indruk dat men bekommerd was om het klimaat. Met de campagne rond de zwavelarme BP Ultimate- brandstof beloofde BP haar klanten dat de emissies voor 100% zou gecompenseerd worden. In Australië liep een campagne van BP voor natuurherstel : “Elke keer dat je tankt, help je de natuur” was de slogan... Eén van de grootste offsetting campagnes tot nu toe was deze van het automerk Landrover in samenwerking met Climate Care : ook voor de extra vervuiling veroorzaakt door terreinwagens, werden compensaties aangekocht.

De ecologische aflatenhandel richt zich de laatste tijd meer en meer op particulieren. Als je zondigt tegen milieu en klimaat kan je vergeving van je ecologische zonden kopen. Bij de Engelse Carbon Neutral Company kan je alle soorten van vervuilende activiteiten compenseren: van vlieg- en autoreizen tot zelfs de klimaatkost van trouwpartijen. De “carbon offset” markt is in het jaar 2006 geëxplodeerd: meer dan 110 miljoen euro aan ecologische aflaten werd verhandeld, 300% meer dan in 2005. Offsetting is big business geworden. ‘C02-neutraal’ is dan ook hét nieuwe woord van 2006. CO2-neutrale producten zijn de nieuwe rage. Door de aankoop van een klimaatvriendelijke T-shirt bespaar je 15 kg CO2. Maar waar gaat het dan over: over ecologisch textiel, ecologische productie of CO2-compensatie?

Wil dat nu zeggen dat de vele investeringen in herbebossing of alternatieve energie in armere landen allemaal moeten verketterd worden? Geenszins. Maar het is wel nodig het kaf van het koren te scheiden. Nieuwe organisaties als ‘Carbon Trade Watch’ zetten zich in om wereldwijd fraude met milieucompensaties aan te klagen of om samen met NGO’s uit het zuiden aandacht te vragen voor kwalijke neveneffecten van goedbedoelde compensatieprojecten. Ook de meer officiële compensatieprojecten komen daarbij in het vizier : de Europese emissiehandel waarbij bedrijven extra emissierechten kunnen kopen, investeringen in sinks (bossen) in klimaatprogramma’s en Clean Development-projecten waarmee landen en bedrijven uit het Noorden kunnen investeren in klimaatprojecten in het Zuiden.

Ook in de middeleeuwen was de gouden regel al dat aflaten maar zin hadden als je eerst te biechten ging, echt berouw betoonde en je leven beterde. Maarten Luther ging nog een stap verder: hij verwierp niet alleen de hele aflatenhandel, maar ook de pretentie van de kerkprelaten dat zij in de plaats van God konden treden om zonden te vergeven. “Met de Planeet kan je niet onderhandelen”, zegt de groene denker Mark Lynas. Hebben politici of bedrijven de macht om vervuilingsrechten toe te staan en de penitentie te bepalen? Of is naast een groene revolutie, ook een groene reformatie nodig?

Johan Malcorps