Een groene Big Brother.

Het is nog niet lang geleden dat de ecologische ombouw van de industriële maatschappij afgedaan werd als een luxe-eis van de beter gesitueerden. De vermeende revolutie van een sociaal internet leek veel opwindender, de ‘oorlog tegen de terreur’ veel dringerder, dan zich het hoofd te moeten breken over milieubeheer of biologische landbouw. Dat is voorbij: het thema klimaatverandering heeft - 15 jaar nà de conferentie van Rio - opnieuw de politieke mainstream bereikt. Eigenlijk zou ons dat moeten verheugen.

Bij een tweede blik komt er evenwel een bedenkelijke ontwikkeling aan de oppervlakte, die niet erg geruststellend is: een zich uitbreidende controledwang, waarin computernetwerken en ecologische correctheid de bewakingsfantasieën van bepaalde overheidsambtenaren doorkruisen. De redding van de wereld wordt vooral opgevat als een probleem van dataregistratie. Klimaatonderzoekers wijzen er steeds weer op dat er nog veel te veel gaten zitten in de gegevens waarmee ze hun computermodellen bevoorraden. Weliswaar kunnen ze dank zij verschillende observatiesatellieten sinds het begin van de jaren 1990 de stijging van de zeespiegel en de veranderingen van het poolijs precies beschrijven. Maar het meetnet van de oceanen zou dringend op het zuidelijke halfrond moeten uitgebouwd worden, om de invloed van de klimaatverandering op de wereldzeeën beter te kunnen begrijpen.

Ook de energie-efficiëntie wordt meer en meer vanuit dit perspectief opgevat. In het wetenschappelijke tijdschrift ‘Nature’ werden recentelijk ‘intelligente stroomlezers’ (smart meters) als technische oplossing voor efficiëntere stroomnetten aangeprezen. Deze bakken, die de grootte van een kast hebben, en onder meer door de Amerikaanse firma ‘Gridpoint’ gefabriceerd worden, moeten de energieproducenten melden hoeveel energie een eindverbruiker op een bepaald moment in feite nodig heeft. Daarmee zou de ‘laatste mijl’ van de energiebevoorrading in een precieze behoefteplanning van de producent berekend worden. Dit is slechts één voorbeeld van de verwachtingen die ingenieurs en wetenschappers in de consequente uitbouw van sensorennetwerken stellen, om meer te weten te kunnen komen over energieverbruik en vervuiling van schadelijke stoffen.

Hier valt het huidige milieudebat samen met de reeds lang in de computerindustrie doorgedrongen visie van de ‘Ubiquitous Computing’. ‘Een planeet vol onderling verbonden chips zendt een onophoudelijke stroom kleine boodschappen uit, die zich tot een hoogst sensibele cascade comprimeert,’ zo beschreef de Californische IT-goeroe Kevin Kelly het concept reeds in 1997. Dat kon men toen nog als gezwets van een oververhitte ‘New Economy’ afdoen. Maar de uitbouw van een planetair sensorennetwerk, waar niets aan ontgaat, dat tot in de laatste private nis doordringt, inspireert allang westerse veiligheidsdiensten.

De expliciete verbinding tussen terreurbewaking en ecologie werd nu juist geleverd door een studie van het Amerikaanse leger. De titel: ‘De nationale veiligheid en de bedreiging van de klimaatverandering’. Deze zou ‘omstandigheden kunnen veroorzaken die de oorlog tegen het terrorisme kunnen verlengen,’ zo heet het daarin.

Hier komen twee thema’s samen die voor het eerst door een latent gevoelen van bedreiging gekenmerkt worden. Die allebei de vereiste naar verklikking en bewaking in zich dragen, omdat ze een gelijkaardig denkschema volgen: totale informatievergaring in de strijd tegen een diffuse vijand.

Bij alle sympathie voor het ecologische gedachtegoed: het aan de kaak stellen van ‘milieuschurken’, gepaard met een zich langzaam uitbreidende zelfcontrole, grijpt allang om zich heen. Het is niet denkbeeldig dat hier op een sluipende manier de tolerantie voor drastische bewakingsmaatregelen toeneemt, vanuit een hoek die de verdedigers van de mensenrechten niet in het oog hebben.

De videobewaking van de publieke ruimte wordt ondertussen schouderophalend erbij genomen. Zij dient toch om onze veiligheid te verzekeren. Een bewaking in naam van het milieu zal op nog minder weerstand stoten. Zij dient toch evenzeer voor de redding van het milieu. Dan zouden toch eindelijk de grote, maar ook de kleine milieuzondaars onmiddellijk herkend worden.

Dat in de milieubeweging ook een potentieel totalitair element aanwezig is, daarop werd reeds in haar beginperiode gewezen. Toen spookte het idee in de hoofden van enkele verwarde geesten. In de vermenging die door de VN-rapporten over de klimaatverandering en 9/11 ontstaan is, wint deze voorstelling plotseling weer aan kracht. Wie in het terrorismedebat het humanisme hooghoudt, zou ook bij de plannen voor de redding van het milieu in het vervolg aandachtig moeten opletten.