Er waart een groen spook door België

Een ongemakkelijk moment?

Het valt niet te ontkennen dat de voormalige vice-president Al Gore met zijn film de maatschappelijke en politieke apathie rond het ecologische thema op het eerste zicht heeft weggeblazen. In die film wijst hij nadrukkelijk op de mogelijk desastreuze gevolgen van de opwarming van de aarde voor het klimaat en het leven op deze planeet. Omdat een Vlaamse huisvrouw deze informatie ook relevant achtte voor onze politici, vroeg ze VZW Natuurpunt een avondje bioscoop te organiseren. Het werd een geweldig succes. Haar redenering: onze ministers moeten dringend politieke maatregelen treffen op basis van Al Gores confronterende overzicht van (eigenlijk al lang gekende) wetenschappelijke feiten. Met andere woorden: rationele kennis zou moeten leiden tot rationele actie. Eens te meer blijken politieke besluitvormingsprocessen een eigenzinnige logica te volgen. Tijdens deze mediatieke klimaatstorm zetten politici van alle strekkingen de pet naar de wind en stelden de bevolking gerust: de opwarming van de aarde, en meer specifiek de overmatige broeikasgasuitstoot, wordt een topprioriteit. Enkele dagen later kon Minister van Leefmilieu Peeters met trots meedelen dat we nú al goed bezig zijn: "We gaan Kyoto halen". Een politiek succesverhaal, zo lijkt het. Van naderbij bekeken is er echter weinig reden om victorie te kraaien of successen te verzilveren. De kloof tussen wat er, gezien de harde wetenschappelijke feiten, zou moeten gebeuren en wat er effectief gebeurt is immens. Wij zetten deze wetenschappelijke knelpunten op een rijtje.

Ongelegen feiten?

Allereerst staat het vast dat de aarde warmer wordt. Bovendien kan noch de schaal, noch de snelheid van de plotse temperatuurstijging vanaf het einde van de twintigste eeuw verklaard worden door alleen natuurlijke factoren in rekening te brengen. De mens is grotendeels verantwoordelijk voor de huidige opwarming. Tenslotte leert de klimaatwetenschap ons dat de zogenaamde ’zwakke opwarmingshypothese’ met de dag onwaarschijnlijker wordt. Het klimaat zal gebukt gaan onder een drievoudig probleem. Ten eerste zal door de toename van de atmosferische CO2-concentratie de opwarming zich blijven doorzetten. Ten tweede zullen we minder profiteren van het koelende effect van de aërosoldeeltjes. Die hebben ons de voorbije decennia nog enigszins tegen grotere opwarming beschermd. Omdat we nu (door schonere technologie) minder van die deeltjes uitstoten, zal de opwarming in de 21ste eeuw niet langer tegengewerkt worden door dat koelende effect. Ten derde waarschuwen wetenschappers voor een verhoogde broeikasgasuitstoot als gevolg van de zogenaamde positieve koolstofterugkoppeling. Hogere temperaturen leiden tot de uitstoot van extra CO2 en methaan, waardoor de temperatuur verder toeneemt. Bijzondere aandacht gaat naar de reactie van instabiele koolstofmagazijnen als moeraslanden, turfgronden en (nu al ontdooiende) permafrostgebieden.

De wetenschappelijke conclusie in het klimaatdebat is dan ook dat de te verwachten opwarming (tegen 2100) ’zeer waarschijnlijk’ boven de 2°C zal liggen. Naarmate de temperatuurstijging de 2°C-drempelwaarde verder achter zich laat, vergroot de kans op fundamenteel ontwrichtende klimaatreacties. Om de gevolgen binnen de perken te houden, moet er alleszins een drastische daling komen van de wereldwijde CO2-uitstoot. We hebben het hier over een ordegrootte van 60% tijdens de komende decennia. Voor de industrielanden komt dit neer op een daling van 90%. In vakjargon spreekt men van ’factor 10’. Die factor 10 is niet alleen relevant voor onze CO2-uitstoot maar is in wezen over de hele lijn geldig: ons milieubeslag moet tijdens de komende decennia met 90% dalen om ruimte vrij te maken voor een menswaardige ontwikkeling in het Zuiden, zonder het ecologisch draagvlak van de aarde permanent te overbelasten.

Tussen droom en daad...

De oorzaak van het probleem van ecologische achteruitgang ligt voornamelijk bij de overproductie en overconsumptie in het Westen. Daarmee belasten wij niet alleen onze eigen manier van leven (onbevredigbare behoeftes, schulden, stress, ...) maar ook de hele leefwereld van het Zuiden (dumping van goederen en afval, uitputting natuurlijk kapitaal, bodemerosie, verzilting, ...). De kern van het probleem is een economisch model dat veel te eenzijdig is gericht op (BNP-)groei en het aanzwengelen van consumptie. Die doet immers de economie draaien. Daarbij komt dat we dit model zonder enige schroom exporteren naar de landen in het Zuiden. Dit heet dan de beste weg naar "ontwikkeling". Daarbij verliest men al te gemakkelijk uit het oog dat dit systeem van groei zonder grenzen (1) ecologisch gezien niet veralgemeenbaar is en (2) lage productiekosten nodig heeft om te blijven bestaan. Als er op milieuvlak iets ten goede verandert in het Noorden, dan komt dat vaak door sociale en ecologische doorschuifeffecten naar het Zuiden. Ecologische economen geven met de term "stuck at the bottom" aan dat de landen die al onderaan de ladder staan daar ook blijven staan. In die context is het veelzeggend dat sinds de duurzaamheidstop in Rio in 1992 de ecologische voetafdruk van een gemiddelde Westerling met 18% is toegenomen, terwijl die van de andere inwoners van deze aarde gemiddeld gezien gestagneerd is! Ondanks alle ronkende verklaringen over het belang van duurzame ontwikkeling en ontkoppeling tussen groei en milieudruk blijft ons milieubeslag dus ondubbelzinnig toenemen.

In 1972 al verscheen het verguisde maar door weinigen gelezen en begrepen rapport van de Club van Rome. Dat wees erop dat we de aarde niet langer ongestraft als een onuitputbaar reservoir voor grondstoffen en als vuilnisbak voor onze emissies en afvalstromen konden behandelen. Zoniet zou het voortbestaan van de mensheid zelf in gevaar komen. Deze boodschap blijft 35 jaar later helaas nog steeds brandend actueel. Misschien vinden we een sprankeltje hoop in het recent verschenen Sternrapport over de economische gevolgen van de klimaatcrisis. In tegenstelling tot een principiële zorg voor onze leefwereld, gaat dit rapport in op de harde logica van economisch verlies. Zonder effectieve en krachtdadige maatregelen vandaag zal de toekomstige schade oplopen tot een veelvoud van de kosten van deze maatregelen. Misschien wordt naar deze economische logica wél geluisterd en vormt dit rapport de katalysator voor de broodnodige ommezwaai? Dit impliceert dat we, hoe moeilijk en ondankbaar het misschien ook lijkt, snel op zoek moeten gaan naar alternatieve ontwikkelingsmodellen - voorbij het eenzijdige en ecologisch nefaste groeidenken. Dit impliceert de behoefte aan (1) een ander (ecologisch) economisch model dat een ecologisch duurzame schaal en een rechtvaardige verdeling vooropstelt, (2) milieuvriendelijke spitstechnologie waarmee een maximale eco-efficiëntie kan worden gehaald én die fout- en toekomstvriendelijk is (kernenergie is daarbij dus duidelijk géén optie!), en (3) een evolutie naar een minder materialistische levensstijl. Die incorporeert een visie op het ’goede leven’ die vanuit ecologisch standpunt veralgemeenbaar is.

Klimaatwetenschappers zijn het erover eens dat we op het vlak van de klimaatdestabilisatie nog 10 tot 15 jaar hebben om het roer om te gooien. Doen we dat niet, dan zal de opwarming in een runaway-model terechtkomen: een situatie waarin de opwarming zichzelf voedt en versterkt, zonder dat de mens er nog vat op heeft. De beslissingen die we vandaag moeten nemen, zijn dan ook van een uitzonderlijk, zelfs historisch belang. Wij kunnen ons niet de luxe veroorloven om deze afspraak met de geschiedenis te missen.

Pascal Debruyne (namens Terra Reversa)

Peter Tom Jones (postdoctoraal onderzoeker KULeuven, co-auteur Terra Incognita)

Dirk Barrez (journalist, auteur van o.a. Ik wil niet sterven aan de XXste eeuw)

Over Terra Reversa

Terra Reversa is een denk- en doegroep die ervan uitgaat dat ons huidig economisch systeem niet veralgemeenbaar is voor de hele aarde en onmogelijk doorgetrokken kan worden naar de toekomst. Daartegenover stelt de groep dat een ander ontwikkelingsmodel zich opdringt dat steunt op de beginselen van de ecologische economie. Terra Reversa wil denkwerk verrichten om deze beginselen verder uit te werken, onder meer op het terrein van arbeid, landbouw en voedselproductie, conflictbeheersing, vrede en geweldloosheid. De groep wil zoeken naar de ethische grondslagen voor een samenlevingsmodel dat streeft naar ecologische duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid, en ontdekken welke strategieën tot een fundamentele verandering kunnen leiden. Terra Reversa wil deze ideeën verspreiden en vertalen naar beleidsmaatregelen om ze politiek te realiseren. Zie ook www.terrareversa.be