ImPACT, een biocentrische visie

We kunnen de onecologische onrechtvaardigheid op een wetenschappelijke, kwantitatieve manier weergeven aan de hand van een paar voorbeeldjes, met telkens drie cijfers (deze cijfers zijn afkomstig van belangrijke wetenschappelijke rapporten van het IPCC (www.ipcc.ch), het UNEP (www.unep.org) en het Living Planet Report van het WWF).

Voorbeeld 1: De CO2-uitstoot met als gevolg de opwarming van de aarde. De jaarlijkse CO2-uitstoot van een gemiddelde Belg bedraagt zo’n 12 ton, terwijl het wereldgemiddelde op 5 ton ligt. Dat wil zeggen dat vele mensen (ver) onder dat gemiddelde liggen, en dat die mensen vaak (maar niet altijd!) in erbarmelijke omstandigheden leven. Dat is probleem één. Probleem twee volgt uit wetenschappelijke rapporten. Zo blijkt dat tegen 2030 de gemiddelde jaarlijkse CO2-uistoot per persoon moet dalen tot onder de 2 ton, ons derde getal, dat de ecologische grens weergeeft.

Voorbeeld 2: De ecologische voetafdruk (ruimtegebruik) met als gevolg de vernietiging of degradatie van ecosystemen. De gemiddelde ecologische voetafdruk van een Belg is zowat 5 globale hectares. Het wereldgemiddelde ligt op 2,2 ha. Opnieuw onrechtvaardig. Welnu, als we niet willen dat planten- en diersoorten uitsterven en dat toekomstige generaties in grote problemen gaan komen, moet de voetafdruk dalen tot (waarschijnlijk ver) onder de 1,8 ha. Anders wordt het ecologisch draagvlak overschreden. Als mensen nu nog niet overtuigd zijn van de twee grote problemen, dan moeten ze het gevecht aangaan met talrijke ijzersterke wetenschappelijke rapporten. Dus hoe komen we tot een ecologische rechtvaardigheid?

De wiskundige vergelijking

Neem de volgende simpele vergelijking:

A = B x C x D

Hierbij is A de Aanslag op de aarde, de totale ecologische impact van het menselijk huishouden. B is de Bevolking, C is de Consumptie per persoon (equivalent met de gemiddelde productie van goederen en diensten) en D is de Druk, de gemiddelde ecologische impact per eenheid geconsumeerd product. Deze vergelijking zegt dus dat de Aanslag het product is van drie factoren. Het is de Nederlandse vertaling van de bekende IPAT-vergelijking (Ehrlich, Paul R. and John P. Holdren, 1971. Impact of Population Growth. Science, 171:1212-17).

De twee problemen – samengevat in de twee woorden ‘onecologische onrechtvaardigheid’ – worden vertaald in twee doelstellingen die we met eenvoudig kunnen weergeven:

Doelstelling 1 (de ecologie): A < E : de Aanslag op de aarde moet kleiner zijn dan E, het Ecologisch draagvlak (of de Ecologische grens) van de aarde.

Doelstelling 2 (de rechtvaardigheid): C, de consumptie, moet rechtvaardig verdeeld worden.

Technologische ontwikkeling is niet voldoende

We zouden C rechtvaardig kunnen verdelen door bvb. de arme mensen eenzelfde economische welvaart te geven als ons. Maar het probleem is dan dat A >> E (nu reeds is A groter dan E, want er sterven soorten uit). Het klassieke verhaal richt zich op de factor D. De mens hoopt door nieuwe, propere, zuinige, milieuvriendelijke technologie de factor D te kunnen reduceren zodat A kleiner wordt dan E. Technologische ontwikkeling is niet voldoende om bovenstaande twee dringende problemen op te lossen, want de vereiste technologie moet

1) biologisch-fysisch haalbaar zijn (dus de wetten van de biologie en de fysica respecterend: er zijn fysische grenzen aan de efficientie van motoren, er zijn biologische grenzen aan de snelheid van plantengroei,...),

2) financieel-economisch haalbaar zijn (dus niet onbetaalbaar duur),

3) ecologisch duurzaam zijn (dus hernieuwbare energie en grondstoffen),

4) ethisch verantwoord zijn (dus de intrinsieke waarde van alle leven – het recht op een waardig leven – respecterend) en

5) ze moet zeer snel ontwikkeld worden. We mogen geen geduld hebben, want die mensen sterven vandaag aan honger of geneesbare ziektes, en die soorten sterven vandaag uit door overexploitatie van de natuur.

Persoonlijk denk ik dat niemand echt oprecht gelooft dat we dergelijke ‘wonder’technologie op tijd gaan uitvinden. Ik heb jarenlang gezocht en geluisterd naar argumentaties, maar tot nu toe heeft niemand me kunnen overtuigen.

Overconsumptie en overbevolking bestrijden

Vandaar dus dat we niet onze aandacht enkel mogen richten op de factor D, maar dat we ook ons moeten focussen op B en C. Zo komen we tot de conclusie dat we ook overconsumptie en overbevolking moeten bestrijden (dus minder consumptie en productie van niet-vitale goederen, en minder zwangerschappen) om de twee grote problemen op te lossen. Hoe dat moet gebeuren, is voer voor discussie, maar belangrijk is dat er oprechte aandacht voor is. Waarom komen zo weinig mensen tot deze conclusie? Bovenstaande redenering is toch erg eenvoudig? De enige mogelijkheid die ik zie is dat mensen ofwel een immorele visie hebben (dat ze niet bekommerd zijn om het leed van anderen en om het uitsterven van soorten) ofwel een hebzuchtig gedrag hebben (dat ze persoonlijke belangen en luxepleziertjes willen verdedigen).

De ImPACT-vergelijking

Tot slot wil ik nog een extra nuancering aanbrengen in bovenstaande ABCD-vergelijking. Daarvoor ga ik terug naar het Engels, en combineer ik de IPAT-vergelijking met de Kaya-vergelijking die vaak gebruikt wordt in ecologische en klimatologische modeleringen (het gerucht doet de ronde dat een Japanse onderzoeker Kaya deze vergelijking voor het eerst presenteerde.) Het resultaat is de bijzonder elegante ImPACT-vergelijking (Zie bv. R. York, E. A. Rosa en T. Dietz, STIRPAT, IPAT and ImPACT: analytic tools for unpacking the driving forces of environmental impacts, Ecological Economics, Volume 46, Issue 3, October 2003):

Im = P x A x C x T

Im is de totale milieu-impact (Voorbeeld 1: totale CO2-uitstoot door het wegverkeer. Voorbeeld 2: de totale ecologische voetafdruk van de wereldbevolking.)

P is de ‘population’, de bevolking.

A is de ‘affluence’, een maat voor (economische) welvaart. (Vb.1: het aantal gereden kilometers per persoon. Vb. 2: het BNP per capita.)

C is de ‘consumption intensity’. (Vb. 1: de energie-intensiteit van een wagen: het energieverbruik per aantal gereden kilometers. Vb. 2: de materiële/energetische consumptie per eenheid BNP.)

T is de ‘technology factor’. (Vb. 1: de CO2-uitstoot per eenheid verbruikte energie van een wagen. Vb. 2: de ecologische voetafdruk per eenheid geproduceerd goed of dienst.)

Het mooie aan deze vergelijking is dat we zo kunnen inzien dat we onze impact kunnen reduceren op 4 manieren.

1) P dalen.

2) A dalen. Dit is ‘consuminderen’, waarbij het woord ‘sufficiëntie’ centraal staat. Het komt overeen met de eerste van de drie E’s: energiebesparen (bvb. minder kilometers rijden)

3) C dalen. Dit is ‘consumanderen’, waarbij gewerkt wordt rond efficiëntie. Het stemt overeen met de tweede van de drie E’s: energie-efficiëntie (bvb. efficiëntere automotoren).

4) T dalen. Dit is ook ‘consumanderen’, maar dan door het gebruik van alternatieve energie en milieuvriendelijke technologie, het derde van de drie E’s: energie anders opwekken, hernieuwbare energie (bvb. auto’s op zonne-energie,...).

De factoren P en A zijn de verantwoordelijkheid van de consumenten (iedereen dus). P en A reduceren kan door vrijwillige keuzes te maken, zelfstandige beslissingen die we zelfs van vandaag op morgen kunnen nemen. De verantwoordelijkheid om C en T te reduceren ligt bij de producenten en ingenieurs. Het moeilijke van een C- en T-reductie is dat utvindingen niet altijd te voorspellen zijn, dat ze te traag gebeuren en dat het geen vrijwillige keuzes zijn die iedereen kan maken. Interessant is ook dat hier het onderscheid tussen shallow (oppervlakkige) en diepe ecologie op een heldere manier zichtbaar wordt. De shallow ecology en het grootste deel van de milieubeweging focussen op de reductie van C en T. Deep ecology en radicale ecologie leggen daarnaast ook een sterke nadruk op de reductie van P en A. Ik denk dat daarom de radicale ecologie beweging een realistischere en effectievere aanpak heeft om de onecologische onrechtvaardigheid van onze samenleving te bestrijden.

Naar een biocentrisch altruïsme

Daar technologierevoluties hoogst waarschijnlijk niet voldoende zijn om een ecologisch rechtvaardige samenleving te bereiken, moeten we ook de strijd aangaan tegen overconsumptie en overbevolking. Ecologische rechtvaardigheid impliceert een zoektocht naar een samenleving en een economie gebaseerd op biocentrisch altruïsme, waarbij niet alleen ikzelf, niet alleen de mens, maar élk leven centraal staat, en waarbij we zonder egoïsme en hebzucht strijden voor een waardig leven voor mens, dier en natuur. Enkel door deze ethiek van biocentrische solidariteit met alle leven kunnen discriminerende en onderdrukkende machtsrelaties worden opgeheven.

Meer over biocentrisme is te lezen op www.biocentrisme.net

Stijn Bruers