Naar een duurzaam economisch model

Is het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen de oplossing voor de klimaatverandering? Wellicht niet. We moeten naar een ander economisch systeem. Het Internationaal Energieagenschap schat dat de mondiale CO2-uitstoot met 60% zal toenemen tegen 2030. Het huidige globaliseringsmodel, met een steeds grotere nadruk op mondiale handel in bulkproducten, zorgt ervoor dat de CO2-uitstoot door transport angstwekkend groeit. Economische groei gaat vooralsnog onlosmakelijk samen met CO2-uitstoot. Een toename met 60% impliceert dat de opwarming (ver) boven de gevaarlijke grens van 2°C zou liggen. (zie p.6) Daarom moet er écht een complete omslag komen. Het centraal staan van economische groei als doel op zich, zeker in de rijke landen, moet sterk in vraag worden gesteld. Om de kans op ‘gevaarlijke menselijke interferentie’ met het klimaat te beperken, moet wetenschappelijk gezien de CO2-uitstoot tegen 2050 met 60% dalen. Voor de landen in het Noorden betekent dat een daling met 90%.

Hoe moet die reductie dan gebeuren? Dit alles vereist een mondiale overgang naar duurzaamheid, zowel op politiek-economisch-technologisch vlak als op persoonlijk gebied. Daarom stellen ecologische economen dat we moeten inspelen op twee zaken: ecoefficiëntie en sufficiëntie. Het eerste vereist een verregaande technologische revolutie richting industriële ecologie, hernieuwbare energie, toekomstvriendelijke technologieën, etc. De kennis is beschikbaar; ze moet nu alleen toegepast worden. Technologie op zich gaat ons echter niet redden. Daarom is dat sufficiëntieaspect, dat verwijst naar onze levensstijl, zo belangrijk. Om tot een 90%-daling te komen, zullen we minder maar vooral anders moeten consumeren. Dit gaat over voeding (vlees versus een vegetarisch en seizoensgebonden dieet), mobiliteit (privévervoer versus openbaar vervoer en fietscultuur), reisgedrag (transcontinentale vliegreizen versus eenvoud), behuizing (grote luxevilla’s versus slimme renovatie), enz. Vooral de brede middenklasse en de extreem rijken in dit land hebben een ecologische voetafdruk (zie p.2) die fundamenteel ondemocratisch is, in de zin dat die absoluut niet veralgemeend kan worden voor de hele wereldbevolking. De kunst is om in te zien dat een minder gehaaste en minder materialistische levensstijl zou kunnen leiden tot een meer kwaliteitsvol leven.

Waarin verschilt de ecologische economie van het huidige neoliberale systeem? Ecologische economie erkent de biofysische grenzen aan de groei. Men pleit daarom voor een economie die binnen het draagvlak van de aarde blijft. Economische groei is geen doel op zich. Economische welvaart moet ecologisch duurzaam zijn (cf. Index voor Duurzame Economische Welvaart), anders is het ‘oneconomische’ groei. Essentieel is dat overheden een ecologisch duurzaam plafond moeten instellen, op de relevante schaal (bv. mondiale CO2-uitstoot, lokale waterconsumptie). Daarnaast is een rechtvaardige verdeling van de milieugebruiksruimte noodzakelijk. Pas in derde en laatste instantie kan men (eventueel) een beroep doen op marktmechanismen om de zogenaamde toewijzing van productiefactoren zo ‘kostenefficiënt’ mogelijk te maken.

Moet die ecologische economie overgenomen worden door het Zuiden? Hoe het recht op ontwikkeling verzoenen met de ecologische problemen? Het staat buiten kijf dat er in tal van landen in het Zuiden eerst nog een belangrijke ‘selectieve’ groeifase moet komen, waarbij elementaire nutsvoorzieningen (sanitair, water, openbaar vervoer, behuizing etc.) worden opgebouwd. Dit betekent voor een groot deel klassieke BNP-groei. Dit vereist echter technologieoverdracht van Noord naar Zuid. Men moet ervoor zorgen dat zij nu al met de best beschikbare technologie kunnen werken. Op die manier zal de onvermijdbare stijging van de milieudruk als gevolg van die economische groei binnen de perken blijven.

Hoe een dergelijk wereldwijd probleem coördineren? De versnippering op het vlak van milieubeleid moet worden tegengegaan. We hebben behoefte aan een sterke Wereldmilieuorganisatie die evenveel gewicht in de schaal kan werpen als de Wereldhandelsorganisatie. En die laatste moet drastisch worden hervormd zodat handel ecologisch en sociaal zinvol kan zijn voor de landen in het Zuiden, mét bescherming van de zwakkeren in de rijke landen.

Wat is er nodig om individuen te overtuigen hun gedrag te veranderen? Wat mensen vaak vergeten, is dat de catastrofe nu al, op een sluipende manier, bezig is en vooral de zwaksten in de wereld treft. Wachten op nog grotere rampen is niet bepaald intelligent. Het gaat meestal ook over onomkeerbare overgangen. We moeten er met andere woorden voor zorgen dat het niet zo ver komt. Op het vlak van klimaat hebben we nog 10 tot 15 jaar vooraleer het point of no return wordt bereikt. We moeten de overgang naar duurzaamheid nu beginnen. En inderdaad, we hebben een mondiaal ecologisch pact nodig, waaraan iedereen deelneemt. Het gaat over een mondiaal structureel aanpassingsprogramma op weg naar een ecologische economie, die duurzaam én rechtvaardig is. Werk aan de winkel!

*** Meer weten: Peter Tom Jones en Roger Jacobs, Terra Incognita: Globalisering, ecologie en rechtvaardige duurzaamheid, Academia Press, 2006, Gent.

Peter Tom Jones, Burgerlijk ingenieur milieukunde, doctor in de materiaalkunde en post-doctoraal onderzoeker aan de KULeuven.