Terug naar de natuur?

In de marge van de hedendaagse anarchistische beweging nestelt zich steeds hardnekkiger een stroming die volgens mij weinig te maken heeft met anarchisme. Alhoewel zij misschien een aantal sentimenten deelt met het anarchisme, vind ik dat deze stroming niks met het anarchisme van doen heeft en dat integendeel anarchisten zich vaan deze stroming moet distantiëren en zelfs bestrijden.

In de Angelsaksische wereld is het primitivisme reeds langer gekend, maar via organisatie als Groen Front! En verschillende kleinere groepjes in België begint deze stroming ook impact te krijgen in de lage landen. Getuige daarvan het artikel van Jaap Krater in vorige Buiten de Orde (voorjaar 2005) en de samenstelling van de nieuwe redactie van dit blad.

Van bij de opkomst van de nieuwe sociale bewegingen hebben veel actiegroepen inspiratie geput uit het anarchisme voor hun theorie, maar ook voor hun praktijk en strategie. Op theoretisch vlak kregen we een verschuiving van een beweging die haar kracht putte uit haar eenheid (zoals de oude sociale bewegingen deden)naar een beweging die van diversiteit haar grootste troef maakte met de andersglobaliseringsbeweging als kers op de taart. Op het terrein typeerden directe actie en democratische besluitvorming (consensus) vele van deze nieuwe bewegingen.

Zo ook voor de radicalere milieubeweging. Organisaties als Groen Front! en Earth First! hebben op die manier een schijnbare affiniteit met de anarchistische beweging ontwikkeld die door theoretici als John Zerzan in een nieuwe ideologie wordt gegoten: groen anarchisme of primitivisme. Terwijl deze ideologie zich distantieert van zo goed als de volledige anarchistische traditie en positioneert zich als zijnde post-links.

Technologie

In de primitivistische analyse is geen aandacht meer voor een onrechtvaardige verdeling van de bestaansmiddelen (onder het motto dat wie arm is, veel gelukkiger kan zijn dan wie rijk is) of over geïnstitutionaliseerde discriminatie van bv. vrouwen, andere rassen, andersseksuelen, ... tenzij eventueel als symptomen van wat door primitivisten als het dieperliggende probleem beschouwd wordt: technologie.

Primitivisten bouwen een ideaalbeeld op van de wilde mens dat zowat tegengesteld is aan elk wetenschappelijk onderzoek over het leven van onze voorouders. De harde realiteit van de strijd om te overleven die elke dag moest gevoerd worden tegen honger, ziekte en oorlog wordt van tafel geveegd en beschreven als een leven van spel, een tuin van Eden waar de vruchten geplukt worden zonder dat er gezaaid moet worden. Volgens deze theorie leidde de mens een zorgeloos bestaan zonder oorlog of hiërarchie voor hij zijn leven probeerde te vergemakkelijken door niet langer te zwerven maar zich te vestigen. Het is niet mijn bedoeling hier op dit punt verder in te gaan, maar gezien de hoeveelheid aan bewijzen die het beeld dat primitivisten schetsen van deze wilde mens doorprikt, kunnen we hier echt niet meer spreken van een misvatting, maar van opzettelijke misleiding en geschiedvervalsing in functie van een politieke ideologie.

Maar erger dan de geschiedvervalsing is dat mensen door deze focus op technologie als bron van alle kwaad niet meer komen tot een kritiek op kapitalisme (of neoliberalisme om het met een hipper woord te zeggen). En de verdediging van het recht van elk mens om zichzelf te ontwikkelen en te leven zoals hij/zij dat zou willen wordt vervangen door een nieuw religieus concept: natuurlijk leven of leven in harmonie met de natuur. En voor deze manier van leven moeten we alle technologie en dus ook taal overboord gooien.

Je kunt natuurlijk kritiek hebben op de steeds grootschaliger landbouw, maar waar heb je dan kritiek op? Op grootschaligheid? Of op het feit dat zo steeds minder mensen steeds meer geld verdienen ten koste van ecologische diversiteit? Als we kritiek uiten op gentechnologie doen we dat dan omdat de natuur iets onaantastbaars is waar de mens niks aan mag veranderen of omwille van een voorzichtigheidsprincipe, omwille van het feit dat gentechnologie binnen het kapitalisme gepaard gaat met patenten die alleen de rijken ten goede komen. Hoe komt het dat in de huidige stand van zaken het zeer moeilijk is om wetenschappers zo ver te brengen om rekening te houden met ethische bezwaren zoals rechten van dieren? Omdat mensen en dan wetenschappers al helemaal gewoon slecht zijn of omdat winst hun drijfveer is? Het mag duidelijk zijn dat primitivisten doelen met middelen verwarren.

Zonder Technologie

Ook al vind ik het idee dat al onze problemen opgelost kunnen worden door technologie even waanzinnig vind als dat een leven zonder technologie dat zou doen, vind ik het toch nog iets onvoorstelbaarder dat er mensen zijn die zouden willen verder gaan zonder technologie. Binnen de anarchistische beweging is er altijd kritiek geweest op het monopolie dat de rijken hebben over technologie en het feit dat technologie in de handen van de machtigen onvermijdelijk als wapen gebruikt wordt tegen de onmachtigen. Maar primitivisten hebben het hier niet over in hun kritiek. Laat ons even hun ideale wereld proberen voor te stellen. Zonder technologie. Dat is niet alleen zonder auto’s, kerncentrales en massavernietigingswapens, maar ook zonder huizen, zonder geneesmiddelen en zonder fiets, zonder alles wat we nu kennen. Terug naar af, dus. Het is zo belachelijk dat ik eraan twijfel of primtivisten dat zelf echt zouden willen. Maar stel nu eens dat ze hun gelijk halen. Hoe zal dan verhinderd worden dat we terug gereedschap gaan uitvinden en ons leven proberen te vergemakkelijken? Is dit dan het punt waar de primitivistenpolitie met de blote handen deze ijdele geesten komt wurgen (denk eraan: verboden knotsen te gebruiken!). Of misschien zal iedereen wel beseffen dat het zo beter is, of hebben we voor bewustzijn toch communicatie nodig.

Ach ja, eigenlijk is er maar één oplossing: de uitroeiing van de mens. Je kunt ermee lachen maar sommigen zien de mens echt als een plaag die moet bestreden worden. Dat kan natuurlijk enkel als je net zoals in de heersende wetenschappelijke, rationalistische visie uitgaat van een metafysisch beeld van de natuur en daar de mens tegenover stelt. Wat is er nu tegennatuurlijk aan het gebruik van je mogelijkheden? Doet niet elk dier en elke plant dat? Waarschijnlijk zijn leeuwen perfect in staat om zonnepanelen te bouwen, maar doen ze dat niet omwille van hun maatschappijbeeld. De mens is nu eenmaal met al zijn kwaliteiten en gebreken een deel van de natuur.

Natuurlijk doet de mens een heel pak foute dingen en moeten we ernaar streven dat zoveel mogelijk inperken, maar in plaats van zoveel mogelijk alle invloed van de mens proberen in te perken, moeten we het erover hebben wat goed is en wat slecht en strijden voor wat goed is (hoe naïef dat ook klinkt).

Zonder Taal

En als we dan toch alle vormen van gereedschap achter ons gelaten hebben, moeten we dus ook nog eens stoppen met praten. Omdat taal nooit de werkelijkheid kan beschrijven, kunnen we volgens Zerzan en de zijnen maar beter op telepathie overschakelen. Behalve natuurlijk dat dat volkomen hilarisch is - je kunt er moeilijk beginnen tegen argumenteren, omdat je het gewoon niet serieus kunt nemen - is dat gewoon ook hoogst problematisch voor wat anarchisten belangrijk vinden bij de mens. Wij zien de mens namelijk in de eerste plaats als een sociaal wezen. Individuen kunnen maar vrij zijn als ze vrij zijn samen met anderen. Deze vrijheid is niet alleen negatief (vrij van repressie en plichten) maar ook positieve vrijheid (om zich te ontwikkelen, om geluk na te streven) en dit zijn zaken die we niet los van de anderen kunnen.

Dankzij zaken als boekdrukkunst en internet kunnen meningen nu zeer breed uitgedragen worden en bediscussieerd worden. Eindelijk is het mogelijk om op wereldschaal vlot te communiceren. 3 Er worden wereldwijd ervaringen uitgewisseld en afspraken gemaakt tussen mensen. En terug zien we inderdaad dat deze technologieën vooral in het voordeel van de machtigen wordt gebruikt en opnieuw moet je vaststellen dat dat niet inherent aan het medium is. Op het internet zie je bv. een boeiende strijd ontstaan tussen uitgebreide open source gemeenschap en activisten voor vrije meningsuiting enerzijds en monopolisten en censuur anderzijds die de inherente anarchie van het internet proberen te bedwingen. Een afschaffing van deze technologie zou dan ongeveer de extreemste -weliswaar niet willekeurige- censuur zijn die je op dat vlak kunt bedenken. Hoe zouden we tot een gemeenschappelijke beslissing kunnen komen, ons kunnen organiseren zonder erover te praten?

Het anarchistische project

In het begin van vorige eeuw publiceerde Kropotkin zijn ’Mutual Aid, A Factor Of Evolution’. Het was een anarchistisch aanvulling van Darwin’s ’Origin of the Species’, waarin Darwin beargumenteert dat in de natuur de sterkste overwint (survival of the fittest) en dat hiervoor een meedogenloze strijd gevoerd wordt. Kropotkin voegde hier aan toe dat er niet alleen strijd is maar ook samenwerking tussen verschillende individuen. De mens is dus niet voorbestemd om als een egoïst alles in het rond naar zijn/haar eigen hand te zetten, maar is ook niet voorbestemd om lief naar elkaar te zitten lachen en te leven van de dauw, zoals men dat pleegt te zeggen. De vraag is dus niet zozeer wat de ’eigenlijke aard van de mens is’ maar hoe we het beste in de mens kunnen bovenhalen. Hoe kunnen we best samenwerken? Op welke manier kan de mens vrij worden?

Het antwoord van de primitivisten hierop is ’de terugkeer naar De Natuur’, natuurlijk leven. Dit is duidelijk gebaseerd op de overtuiging dat de mens van nature slecht is en niet in staat tot solidariteit, respect en zelfrespect en andere eigenschappen, eigen aan het anarchisme.

Dat een dergelijk mens- en wereldbeeld toch ingang krijgt binnen wat meestal doorgaat voor de anarchistische beweging toont nogmaals op pijnlijke wijze de zwakte van de anarchistische beweging. We zijn zo hard de communisten aan het bevechten dat we zelfs een anarchistische organisatie niet zien zitten. We hebben zo lang gehamerd op het belang van diversiteit en open discussie dat elke discussie snel gesloten wordt met de dooddoener dat er zoveel anarchismen zijn als dat er anarchisten zijn. De anarchistische beweging is met andere woorden vooral een negatieve beweging geworden, die kritiek spuit van aan de marge en dan ook nog eens komt klagen dat ze in de marge geduwd wordt.

Ik wil hier dan ook een laatste oproep doen aan de redactie om hier wel een een positie over in te nemen. Maar als dat niet het geval is, wil ik de oproep aan de lezers richten om de hoofden bij elkaar te steken om een nieuw blad op te richten dat wel standpunten inneemt. Ik wil natuurlijk geen partijblad worden (van een niet bestaande partij) maar ik denk dat er nood is aan een blad dat een serieuze poging doet om het anarchisme een hedendaagse invulling te geven. Wie durft?

Reacties zijn welkom op stijn@mozna.be

BOX: Primitivisten en anthropologie

John Zerzan in zijn boek Future Primitive: “Voor er sprake was van domesticatie/landbouw kenmerkten plezier, eenheid met de natuur, sensuele wijsheid, seksuele gelijkheid en gezondheid, het menselijk leven.” Zerzan, Eric Blair en het “Green Anarchy Collective publiceerden samen een verklarind die hierop verder ging: “Voor onze beschaving was er over het algemeen meer dan genoeg vrije tijd, behoorlijke autonomie en gelijkheid tussen de seksen, een niet-destructieve benadering van de natuur, de afwezigheid van georganiseerd geweld en een goede gezondheid en robuustheid.” George Bradford (aka David Watson), redacteur van het primitivistische Fifth Estate, schrijft dat de samenleving van de primtieve mens “weelderig was. Omdat hij weinig nodig had, kon hij makkelijk in al zijn behoeften voorzien. Zijn gereedschapskist is elegenat en licht, zijn vooruitzichten taalkundig complex en conceptueel diepgaand en toch eenvoudig en voor iedereen toegankelijk. Zijn cultuur expansief en extatisch. Hij leeft gemeenschappelijk, zonder bezit, egalitair en coöperatief... anarchistisch... vrij van werk... Het is een dansende samenleving, een zingende samenleving, een feestende samenleving, een dromende samenleving.” ...

Ook voor de Europese invloed, bestonden vele ’inheemse’ uitbuitende systemen. De Mexica (Azteekse) Indianen van Centraal Amerika bv. Die hun carrière startten als een bende rovende huurlingen, hadden tegen 1400 een groot rijk gevestigd, waarin de verering van de oorlgosgod Huitzilopochtli centraal stond. De Mexica eisten de verering van onderworpen dorpen en offerden wel 20 000 mensen per jaar aan hun goddelijkheid. De Incas bouwden een imperium in Zuid-Amerika dat nog groter was dan dat van hun kameraden uit Centraal-Amerika. En natuurlijk waren (en zijn) de Europese maatschappijen veel bloediger, veel baldadiger, en zeker expansiever, zoals de geschiedenis duidelijk heeft getoond. Dit zijn feiten die niet in om het even welke eerlijke evaluatie van andere sociale systemen te hoeven worden vergeten.

Zerzan en andere primitivisten beweren vaak dat sociale groepen van voor onze beschaving een gemakkelijke levensstijl genoten, vrij vrij van ziekte en ontbering. Bv. het Green Anarchy Collectief schrijft: "Voor onze beschaving was er over het algemeen ... een goede gezondheid en robuustheid." Het is nochtans zeer twijfelachtig of volken voor onze Europese beschaving altijd van een van die geneugten konden proeven. Historici James L. Roark, Sarah Stage en anderen schrijven: "Op één archeologische site in westelijk Kentucky, die dateert van ongeveer 2 500 tot 2 000 voor Christus, vonden archeologen genoeg graven om te kunnen berekenen dat de levensverwachting voor deze Bosmensen iets meer dan 18 jaar was." Volgens schattingen door onderzoekers van de UCLA Gerontology Reasearch Group, was de gemiddelde levensverwachting van de Homo sapiens, zo’n 50 000 jaar geleden, 10 jaar, ten gevolge van dood door ziekte, roofdieren en ongevallen. Bovendien ontwikkelden jager-verzamelaars andere kwalen verbonden aan hun levensstijl: op één site in Hopewell die van ongeveer 100 voor Christus dateert, wezen de opgravingen erop dat de jagers "neigden om artritis van de elleboog te hebben ten gevolge van spanning aan de elleboogverbinding ten gevolge van het gebruik van speerwerpers." Uiteraard moeten in de primtivistische samenleving dergelijke pijnlijke omstandigheden eenvoudig moeten worden verdragen.

(uit ’Anarchism vs. Primitivism’, een essay van Brian Oliver Sheppard)

BOX:

De argumenten die primitivisten vaak gebruiken als het over het onderwerp van de medische wetenschap gaat, zijn vaak in de zin van ’maar zijn we wel zoveel beter af, nu we zo lang leven. We moeten ons hele leven aan loonslavernij en intellectuele hoererij onderwerpen om dan ons leven zo lang mogelijk te rekken’ en ’hoe veel medicijnen we ook uitvinden er zullen altijd nieuwe ziekten komen’, sommigen gaan zelfs zo ver om AIDS een natuurlijke bescherming te noemen van Moeder Aarde tegen de mens. Ook hier weer kan er geen oorzakelijk verband gelegd worden tussen de wetenschap zelf en de zogezegde gevolgen, maar doet men beroep op metafysische beelden om ons schrik aan te jagen. Men stelt zich niet de vraag waarom de medische wetenschap draait zoals hij draait, waarom bv. nog steeds proefdieren gebruikt terwijl er wetenschappelijk meer verantwoorde manieren zijn. Want dan zou men onvermijdelijk terecht komen bij economische factoren: kapitalisme. Waarom zou wetenschap niet kunnen gebaseerd zijn op anarchistische in plaats van kapitalistische normen? Waarom zou de wetenschap niet onder democratische controle kunnen gebracht worden? Toegegeven dat we er nu ver af zitten, maar dat het mogelijk is, daar ben ik van overtuigd.

BOX: Weg met duurzame ontwikkeling?

Ik was een van de mensen die reageerden op de oproep voor de nieuwe redactie van Buiten de Orde. Omdat er niet veel anarchistische bladen meer over blijven en Buiten de Orde nog wel het beste aansluit bij hoe ik tegenover anarchisme sta: nuchter, niet-dogmatisch, wisselend tussen theoretisch en praktisch, aandacht voor historische artikelen, maar met een blik op de toekomst. Maar bij het eerste nummer dat ik eigenlijk wou gaan verspreiden stuitte ik al bij het begin op een draak van een artikel: Weg met duurzame ontwikkeling van Jaap Krater. Waarom ik het een draak vind? De belangrijkste reden is zonder twijfel het feit dat ik -ondanks herhaaldelijk te lezen- ik er geen enkele logische redenering in terugvind. U weet wel, logisch zoals in ’oorzaak en gevolg en de link daartussen’. Onderbouwd of rationeel zouden andere woorden kunnen zijn, maar blijkt dat rationeel al een te beladen woord is in deze tijden (zie artikel voor meer hierover). Krater bekritiseert het begrip duurzame ontwikkeling omdat het vele invullingen kent en omdat de zogenaamde praktijk van die duurzame ontwikkeling geen beterschap heeft betekend voor het milieu. Geen redelijk denkend mens zal ontkennen dat de macht zich deze term heeft eigen gemaakt, om vooral zo weinig mogelijk te moeten doen aan het probleem en anarchisten zijn zich als geen anderen bewust van het probleem van reformisme, maar om hieruit te concluderen dat we terug naar de oertijd moeten... (voor een genuanceerde, radicale analyse van de term duurzame ontwikkeling verwijs ik graag naar een artikel van P. T. Jones en Roger Jacobs, Duurzame ontwikkeling is een contradictio in terminis, o.a. verschenen op http://www.yabasta.be/article.php3?id_article=229) De tweede reden waarom ik hier problemen mee heb, is de inhoud. Een inhoud die voor mij onmogelijk logisch onderbouwd kan worden, maar ik wil het -for argument’s sake- nog even het voordeel van de twijfel geven. Want de link tussen de twee mag dan wel ontbreken, Jaap Krater ziet duidelijk een oorzaak en een gevolg: technologie en ontwikkeling zijn de oorzaak en zo ongeveer al wat slecht gaat in de wereld is het gevolg. Primitivisme is niet nieuw, maar ik moet vaststellen dat het toch steeds meer voet aan de grond krijgt, ook in Nederland en België. Niet-primitivistische anarchisten reageren hier over het algemeen vrij lauw op, in de trant van ’er zijn zoveel anarchismen als er anarchisten/s zijn’. Op vraag van een aantal mensen in de redactie werk ik naast deze korte reactie op het artikel van Jaap Krater ook een een algemenere reactie op primitivisme uit tot een artikel.

Maar kunnen er dan niet gewoon verschillende stromingen naast elkaar bestaan binnen het anarchisme? Natuurlijk wel. En ergens geloof ik ook wel dat er zoveel anarchismen bestaan als dat er anarchisten/s zijn, maar om van anarchisme een politiek project te maken, zal meer nodig zijn dan een stel overtuigde mensen die zich anarchist(e) noemen. Hiervoor gaan we het moeten hebben over waarden, over doelstellingen, strategieën, werkwijzen, omgangsvormen en waarschijnlijk nog veel meer. En het is inderdaad waanzinnig te denken dat we het op al deze vlakken eens zouden worden. Ik denk dat heel veel sub-stromingen van het anarchisme heel veel waarden en doelstellingen met elkaar delen, maar het bv. niet eens zijn wat betreft de te hanteren strategie en organisatiestructuur, maar dat zou niet mogen verhinderen dat we zien dat we bondgenoten zijn. Gemeenschappelijke dingen die voor mij belangrijk zijn, ontbreken bij primitivisten maar daarover meer in het artikel. Wat mij betreft, kunnen we als anarchisten niet anders dan constateren dat het water tussen anarchisme en primitivisme te diep is.